خبر کامل
تنگه هرمز و زیرساخت‌های ریلی: چرا ایران باید به سرعت مسیرهای جایگزین را توسعه دهد؟
اختلالات اخیر در عبور و مرور کشتی‌ها در تنگه هرمز، بار دیگر این واقعیت مهم را پیش روی سیاست‌گذاران اقتصادی و حمل‌ونقلی کشور قرار داده است: اقتصاد ایران تا چه اندازه به مسیرهای دریایی جنوبی وابسته مانده و چرا توسعه مسیرهای جایگزین در سایر بنادر و نقاط کشور، حتی مسیرهای زمینی و ریلی، با سرعت و اولویت لازم پیش نرفته است؟ این آبراه حیاتی، گلوگاهی مهم برای تجارت و انرژی جهان است و هرگونه اختلال در آن نه تنها یک مسئله سیاسی یا امنیتی نیست، بلکه مستقیماً بر هزینه‌های حمل‌ونقل، زمان تأمین کالا، نرخ بیمه، قیمت تمام‌شده محصولات و حتی آرامش بازار داخلی تأثیر می‌گذارد.
چرا توسعه زیرساخت‌های ریلی حیاتی است؟
کارشناسان حوزه لجستیک بر این باورند که ایران با موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد خود، پتانسیل تبدیل شدن به چهارراه تجارت جهانی را دارد. اما کندی در تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل، به‌ویژه شبکه ریلی، بخشی از این ظرفیت را بلااستفاده گذاشته است. اگر پروژه‌های مهم ریلی و جاده‌ای با جدیت بیشتری دنبال می‌شدند، امروز وابستگی به تنگه هرمز به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یافت و تجارت خارجی از مسیرهای متنوع‌تری مدیریت می‌شد.
پروژه راه‌آهن چابهار - زاهدان: کلید توسعه شرق
در میان تمامی پروژه‌های نیمه‌تمام، راه‌آهن چابهار - زاهدان از اهمیت راهبردی ویژه‌ای برخوردار است. بندر چابهار، تنها بندر اقیانوسی ایران است که خارج از محدوده خلیج فارس قرار دارد و کشتی‌ها برای دسترسی به آن نیازی به عبور از تنگه هرمز ندارند. این مزیت می‌توانست چابهار را به یکی از مهم‌ترین دروازه‌های واردات و صادرات کشور تبدیل کند، اما نبود اتصال ریلی کامل و پرظرفیت، باعث شده این بندر سال‌ها پایین‌تر از ظرفیت واقعی خود فعالیت کند.
اگر خط ریلی چابهار - زاهدان زودتر به بهره‌برداری کامل می‌رسید و سپس به شبکه سراسری متصل می‌شد، امروز امکان انتقال سریع کالا از آب‌های آزاد به استان‌های مرکزی، شرقی و شمالی کشور فراهم بود.
این پروژه می‌توانست چابهار را به مسیر اصلی تجارت کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی و افغانستان تبدیل کرده و برای ایران درآمد پایدار ترانزیتی ایجاد کند.
اهمیت کریدور شمال - جنوب: پروژه رشت - آستارا
پروژه رشت - آستارا، حلقه مفقوده کریدور بین‌المللی شمال - جنوب است که سال‌هاست درباره اهمیت آن سخن گفته می‌شود، اما ساخت آن به تعویق افتاده است. این کریدور می‌تواند کالا را از آب‌های جنوبی ایران به روسیه و اروپا منتقل کند و در مسیر بازگشت نیز کالاهای مورد نیاز ایران و منطقه را با هزینه کمتر به کشور برساند.
تکمیل این خط ریلی می‌توانست در شرایط هرگونه فشار بر مسیرهای جنوبی، بخشی از تجارت ایران را از محور شمال مدیریت کند و واردات و صادرات با سرعت و هزینه مناسب‌تری انجام شود.
اهمیت این پروژه فراتر از تجارت خارجی است و به جایگاه ژئوپلیتیکی ایران نیز گره خورده است. کشورهایی که در مسیر کریدورهای جهانی قرار می‌گیرند، علاوه بر درآمد حمل‌ونقل، وزن بیشتری در معادلات منطقه‌ای پیدا می‌کنند.
توسعه کریدورهای شرقی: فرصت‌های از دست رفته
در شرق کشور نیز فرصت بزرگی برای اتصال ریلی چابهار و زاهدان به بیرجند، مشهد و سپس مرز سرخس وجود داشت. این شاهراه می‌توانست دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به آب‌های آزاد را فراهم کرده و ایران را به گزینه طبیعی برای آن‌ها تبدیل کند. کندی توسعه این خطوط باعث واگذاری بخشی از بازار به مسیرهای رقیب شده و ایران از درآمد قابل توجهی که می‌توانست از عبور کالا میان آسیای مرکزی، افغانستان، پاکستان و آب‌های آزاد کسب کند، محروم مانده است.
چالش‌های حمل‌ونقل جاده‌ای و مزایای حمل‌ونقل ریلی
مسئله تنها ساخت خطوط جدید نیست، بلکه کیفیت اتصال بنادر موجود به شبکه داخلی نیز اهمیت بالایی دارد. بسیاری از بنادر جنوبی کشور همچنان سهم بالایی از حمل جاده‌ای دارند که در شرایط بحران، محدودیت‌های زیادی ایجاد می‌کند.
مشکلات حمل‌ونقل جاده‌ای شامل:
- هزینه بالای سوخت
- استهلاک ناوگان
- کمبود راننده
- ترافیک جاده‌ای
- زمان بالاتر انتقال
در مقابل، شبکه ریلی می‌تواند در هر سفر هزاران تن کالا را با هزینه کمتر و ایمنی بیشتر جابه‌جا کند و فشار را از جاده‌ها بردارد. تقویت اتصال ریلی بنادر اصلی مانند شهید رجایی، امام خمینی و بوشهر، تاب‌آوری لجستیکی کشور را به‌شدت افزایش می‌دهد.
دیدگاه کارشناس حمل‌ونقل ریلی
سیدحسن میرشفیع، کارشناس حمل‌ونقل ریلی، با اشاره به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران، بر ظرفیت بالای کشور برای ترانزیت کالا و توسعه صنعتی تأکید کرد. وی افزود که پروژه‌های عمرانی بر اساس مطالعات سازمان برنامه و بودجه و طرح جامع توسعه حمل‌ونقل، اولویت‌بندی شده‌اند.
از جمله نکات مهمی که میرشفیع به آن‌ها اشاره کرد:
- اولویت کریدورها: کریدورهای شرقی-غربی، به‌ویژه مسیرهای مرتبط با عراق، افغانستان و پاکستان، از اولویت بالایی برخوردارند.
- تکمیل چابهار-زاهدان: این پروژه در مسیر شمال-جنوب در دست اجراست و با تأمین منابع از فروش نفت یا سرمایه‌گذاری خارجی، امکان بهره‌برداری سریع‌تر آن وجود دارد.
- ظرفیت‌های شمال کشور: ارتباطات ریلی و جاده‌ای با ترکیه، آذربایجان، ارمنستان و مسیرهای دریای خزر و مرزهای زمینی ترکمنستان، ظرفیت بسیار بالایی برای ترانزیت شمال-جنوب ایجاد کرده است.
- نقاط ضعف ظرفیتی: برخی مسیرها مانند سرخس-بندرعباس با هزینه‌های کمتر قابل تکمیل یا ارتقاء ظرفیت هستند.
- مشکلات مرزی: عمده مشکلات فعلی در مرزها و پایانه‌ها به مسائل فنی و اداری بازمی‌گردد.
- تاب‌آوری زیرساخت‌ها: طراحی‌های جدید باید توجه ویژه‌ای به تاب‌آوری زیرساخت‌ها در برابر تهدیدات مشابه آینده داشته باشند.
- پروژه شلمچه-بصره: این پروژه نیمه‌تمام در حال اجراست و از نظر تأمین منابع و سازوکار اجرایی مشکلی ندارد.
- وضعیت رشت-آستارا: قرارداد اجرای این پروژه با قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا منعقد شده و منابع مالی و آزادسازی مسیر در حال انجام است. مذاکراتی نیز با روسیه برای تأمین مالی بیشتر در جریان است.
فرصت جبران و نگاه راهبردی به توسعه ریلی
امروز تنگه هرمز دیگر تنها یک مسئله دریایی نیست، بلکه به شاخصی برای سنجش میزان آمادگی زیرساختی ایران تبدیل شده است. امنیت اقتصادی تنها با ذخایر ارزی یا سیاست‌های تجاری تأمین نمی‌شود، بلکه زیرساخت حمل‌ونقل بخش مهمی از آن است. کشوری که مسیرهای متعدد، متنوع و قابل اتکایی برای واردات و صادرات داشته باشد، در برابر شوک‌های منطقه‌ای مقاوم‌تر خواهد بود.
ایران هنوز هم فرصت جبران دارد. تکمیل کامل و سریع راه‌آهن چابهار - زاهدان، تسریع در اجرای رشت - آستارا، توسعه کریدور شرق، دوخطه کردن مسیرهای پرتردد باری و افزایش سهم ریل در حمل کالا، می‌تواند ظرف سال‌های آینده تصویر تجارت خارجی کشور را تغییر دهد. توسعه حمل‌ونقل ریلی باید دیگر یک پروژه عمرانی معمولی تلقی نشود، بلکه به‌عنوان بخشی از امنیت ملی و اقتصادی کشور در اولویت قرار گیرد.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.