قنات گوهرریز جوپار؛ شاهرگ حیاتی تمدن کویری ایران و راز آب‌های نر و ماده

ریشه‌های تاریخی و ساختار قنات

در دوران باستان، زمانی که پمپ‌های مدرن و برق وجود نداشت، ایرانیان باستان با تکیه بر ابزارهای ساده و نبوغ خود، راهی برای دسترسی به آب‌های زیرزمینی پیدا کردند. قنات‌ها، با ساختاری پیچیده و در عین حال کارآمد، آب را از اعماق زمین به سطح منتقل می‌کردند.

بخش‌های اصلی قنات

• مادر چاه: عمیق‌ترین نقطه قنات و منبع اصلی آب.
• تونل زیرزمینی (کوره): مسیر اصلی انتقال آب در زیر زمین.
• میله چاه: چاه‌های عمودی که برای حفر و نگهداری تونل اصلی حفر می‌شوند.
• مَظهر: نقطه‌ای که آب قنات برای اولین بار به سطح زمین می‌رسد.
• پایاب: محلی برای برداشت آب و استفاده از آن.

قنات گوهرریز جوپار: نمونه‌ای از مدیریت آب سنتی

قنات گوهرریز جوپار در استان کرمان، نمونه‌ای برجسته از این میراث باستانی است. این قنات با سیستم تقسیم آب مبتکرانه خود که به «۶ مَقسم» معروف است، قرن‌هاست که پاسخگوی نیازهای آبی منطقه بوده و کارایی خود را ثابت کرده است.

ویژگی‌های خاص قنات گوهرریز

در این قنات، آب از طریق تونلی زیرزمینی به طول بیش از ۳۰۰ متر در عمق زمین جریان دارد. محمد برشان، مدیر مرکز قنات استان کرمان، به ویژگی‌های خاص آب این قنات اشاره می‌کند که به آن «مِهراب و قَهراب» یا همان آب نر و ماده می‌گویند.

«آب نر و ماده این قنات ویژگی‌های خاص خود را دارد و به آن مِهراب و قَهراب می‌گویند.»

این سیستم تقسیم آب، نشان‌دهنده درک عمیق نیاکان ما از هیدرولوژی و مدیریت پایدار منابع آبی است که با وجود گذشت قرن‌ها، همچنان کارآمد و قابل تحسین است.

سفر به عمق قنات با مستندنِگار تاریخ کرمان

در یک برنامه ویژه، تیم مستندنِگار تاریخ کرمان به داخل تونل زیرزمینی قنات گوهرریز جوپار سفر کرده و مسیر عبور آب را در عمق زمین دنبال کرده است. این سفر، دنیای اسرارآمیز یکی از مهم‌ترین سازه‌های آبی جهان را به تصویر می‌کشد.

دوربین مستندنِگار، پس از بررسی تونل و ردیابی آب، به مظهر قنات و سپس به ۶ مَقسم رفته و نظام حاکم بر تقسیم آب را به دقت روایت کرده است. چکیده‌ای از این سفر در ویدئوی پیوست این گزارش قابل مشاهده است و مستند کامل آن نیز در روزهای آینده از ایرنای مرکز کرمان منتشر خواهد شد.