خبر کامل
صندوق بیمه کشاورزی: چالشها، ظرفیتها و موانع توسعه در ایران

چالشها و ظرفیتهای صندوق بیمه کشاورزی: گفتوگو با قائممقام مدیرعامل
صندوق بیمه کشاورزی، نهادی دولتی و حمایتی، در قلب بخش کشاورزی ایران قرار دارد و وظیفه اصلی آن پوشش ریسکها و حمایت از تولیدکنندگان است. اما سالها فعالیت این صندوق نشان میدهد که با چالشهای ساختاری و نهادی عمیقی دست و پنجه نرم میکند که عملکرد آن را به شدت محدود ساخته است. بهزاد باباخانی، قائممقام مدیرعامل و عضو هیئتمدیره صندوق، در گفتوگویی صریح به این مسائل پرداخته و تأکید میکند که با وجود استقلال قانونی، ممانعتهای بیمه مرکزی حتی در حوزههایی که قانون صراحتاً اجازه داده، مانع توسعه و درآمدزایی صندوق شده است.
موانع قانونی و محدودیتهای توسعه
باباخانی به این نکته اشاره میکند که از سال ۱۳۸۷، صندوق مجاز به پوشش بخشهایی نظیر ابنیه، تأسیسات و ماشینآلات کشاورزی شده است، اما عملاً هیچ اقدام مؤثری در این زمینهها صورت نگرفته. وی معتقد است که بیمه مرکزی، به عنوان یک نهاد دولتی، نه تنها نقش حامی بیمههای حمایتی را ایفا نکرده، بلکه با محدود کردن فعالیتهای صندوق، مانع توسعه آن شده است. او با ذکر مثالی توضیح میدهد: «مثلاً بیمه ماشینآلات کشاورزی قانونی است، اما سالها اجازه ورود به این حوزه به ما داده نشده بود، در حالی که ما تخصص کامل در بیمه کشاورزی داریم.»
برای فائق آمدن بر این محدودیتها، صندوق دست به اصلاح ساختار زده و دفاتر تخصصی دام، زراعت و بازاریابی را ایجاد کرده تا بتواند وارد بازارهای جدید با ریسک پایینتر شود. هدف اصلی، کسب سود نیست، بلکه ایجاد درآمد پایدار برای پوشش خسارتها و کاهش فشار مالی بر دولت است. این درآمد میتواند از منابعی مانند درصدی از قبوض آب، برق و گاز بخش کشاورزی یا سهمی از صادرات و واردات تأمین شود.
چالش واگذاری و عملکرد قابل توجه
قائممقام مدیرعامل صندوق با انتقاد شدید از موانع واگذاری، میگوید: «طی ۱۵ سال گذشته، صندوق در لیست واگذاری قرار داشته، اما هیچ واگذاری عملی صورت نگرفته است.» این در حالی است که سازمان خصوصیسازی، وزرای کشاورزی و اقتصاد و حتی معاون اول رئیسجمهور، خواستار خروج صندوق از این لیست شدهاند. وی تأکید میکند که صندوق نهادی حمایتی و حاکمیتی با وظیفهای ملی است.
با وجود این محدودیتها، صندوق عملکردی چشمگیر داشته است. طی شش ماه گذشته، بیش از ۱۲.۵ همت غرامت پرداخت شده که رکوردی قابل توجه است. همچنین، بیمه فراگیر و اجباری گندم برای حدود ۷ میلیون هکتار اراضی کشاورزی اجرا شده، هرچند چالشهای قانونی و حاشیههای پرداخت حق بیمه سهم کشاورزان همچنان پابرجاست.
ضعف فرهنگ بیمهای و چشمانداز آینده
باباخانی به مشکلات فرهنگی بیمه در بخش کشاورزی نیز اشاره میکند: «آگاهی کشاورزان درباره بیمه پایین است و انتظار دارند در هر سال خسارت کامل دریافت کنند، حتی اگر ریسک کم باشد.» او همچنین به فروش محصولات خارج از شبکه رسمی اشاره میکند که دریافت حق بیمه را دشوار و ریسک صندوق را افزایش میدهد.
چشمانداز صندوق شامل تقویت توان مالی و عملیاتی، ورود به بازارهای جدید قانونی و هدفمند کردن پورتفوی محصولات است. افزایش سرمایه ۴۰۰۰ درصدی، ایجاد سامانه الکترونیک، تدوین سند راهبردی و گسترش شبکه ارزیابی، از جمله برنامههای صندوق برای پاسخگویی سریعتر و کاهش بروکراسی است. با این حال، باباخانی تأکید دارد که تنها با اصلاح نگاههای حاکمیتی و حمایت واقعی، صندوق میتواند به نقش اصلی خود عمل کند.
مقایسه با تجارب بینالمللی: ایران، کشوری پرریسک
صندوق بیمه کشاورزی ایران، با وجود نقاط قوتی مانند پوشش گسترده محصولات، ضعفهای حیاتی نیز دارد. بزرگترین ضعف، تمرکز صرف بر پرداخت خسارت پس از وقوع حادثه است، در حالی که در کشورهای پیشرفته، سیستم مدیریت ریسک کشاورزی چندبعدی و پیشگیرانه است.
در سال گذشته بیش از ۴۴۰ همت خسارت در بخش کشاورزی ثبت شد، اما بودجه صندوق تنها ۳.۵ همت تخصیص یافت. این شکاف عظیم نشان میدهد کشاورزان مجبورند بخش عمده ریسک را خود تحمل کنند.
ایران جزو ۱۰ کشور پرریسک جهان در حوزه کشاورزی است که از ۴۰ عامل خطر جهانی، بیش از ۳۰ عامل در آن فعال است؛ از خشکسالیهای بلندمدت تا سیلاب و آفات متنوع. این وضعیت نشان میدهد که کشاورزی در ایران بدون مدیریت ریسک پیشرفته، شکننده است. در مقایسه با کشورهای موفق مانند چین، ترکیه و آمریکا که با بودجههای میلیارد دلاری و سیستمهای یکپارچه، ریسک کشاورزی را به حداقل رساندهاند، کشاورزان ایرانی همچنان با ابهام و عدم اطمینان مواجهاند.
راهکارهای کاهش ریسک و توسعه صندوق
کاهش ریسک در کشاورزی تنها به بیمه محدود نمیشود و شامل مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه، مدیریتی و فناوریمحور است:
- آموزش کشاورزان: در مدیریت ریسکهای طبیعی و مدیریتی.
- تنوعبخشی محصولات: و اصلاح الگوی کشت برای ثبات درآمد.
- فناوریهای کشاورزی هوشمند: استفاده از حسگرها، سیستمهای آبیاری نوین و پیشبینیهای اقلیمی.
- ابزارهای نوین مالی: مانند بیمههای شاخصی و قراردادهای آتی.
منابع مالی پایدار، مشارکت جدی دولتها در یارانه حق بیمه و بهکارگیری ابزارهای نوین مدیریت ریسک، از جمله شاخصهایی است که عملکرد موفق صندوقهای بیمه کشاورزی در دنیا را متمایز میکند. در ایران، تنها ۴۲ درصد از منابع مورد نیاز صندوق طی ده سال گذشته تأمین شده است.
استقلال از دولت: یک توهم
بخش کشاورزی ذاتاً پرریسک است و صندوق بیمه کشاورزی بدون حمایت دولت، قادر به عملکرد مستقل و پایدار نخواهد بود. در کشورهای پیشرفته، میانگین حمایت دولت از صندوقهای بیمه کشاورزی بین ۶۰ تا ۷۰ درصد است. این حمایت نه یک امتیاز اضافی، بلکه عنصری حیاتی برای مدیریت ریسکهای بالا محسوب میشود. استقلال کامل صندوق از دولت نه تنها عملی نیست، بلکه میتواند به کاهش امنیت اقتصادی کشاورزان و افزایش ریسک کل بخش منجر شود.
پیشنهادات برای بهبود عملکرد
برای ارتقای عملکرد صندوق، یک رویکرد جامع و چندبعدی ضروری است:
- ایجاد مرکز مدیریت ریسک کشاورزی: برای جمعآوری و تحلیل دادهها.
- توسعه نظام شناسایی و پیشبینی ریسک: با بهرهگیری از فناوریهای نوین.
- استفاده از ابزارهای نوین مالی و بیمهای: برای مدیریت پیش از وقوع ریسکها.
- آموزش و توانمندسازی کشاورزان: برای کاهش وابستگی به بیمه.
- افزایش منابع مالی: و تخصیص بودجه متناسب با خسارتها.
- هماهنگی با نهادهای مرتبط: مانند وزارت جهاد، سازمان مدیریت بحران و سازمان هواشناسی.
بیمه اجباری گندم و چالشهای آن
در قانون برنامه هفتم توسعه، «بیمه فراگیر و اجباری محصولات کشاورزی» بهویژه گندم، به عنوان اقدامی مترقی درج شد. در سال اول اجرا، حدود ۷ میلیون هکتار از اراضی گندمکاری تحت پوشش بیمه اجباری قرار گرفت. اما چالش اصلی، محل تأمین حق بیمه سهم کشاورز بود. اختلاف نظر میان سازمان برنامه و بودجه و وزارت جهاد کشاورزی، به مصوبهای منجر شد که پرداخت حق بیمه سهم کشاورز را به سازمان هدفمندسازی یارانهها واگذار میکرد، اما این مصوبه توسط هیئت تطبیق قوانین مجلس ابطال شد.
در عمل، حدود ۵ همت حق بیمه سهم کشاورزان گندمکار ایجاد شد، اما به دلیل خشکسالی شدید و فروش محصولات خارج از شبکه، تنها ۲.۲ همت (حدود ۴۰ درصد) قابل وصول بود. برای سال جاری، اصلاح دائمی این سازوکار با افزودن حق بیمه سهم کشاورز گندمکار به ردیف یارانه در دستور کار قرار گرفته است.
نیروی انسانی محدود، مسئولیتهای گسترده
صندوق بیمه کشاورزی در حالی مسئولیت مدیریت یکی از پرریسکترین بخشهای اقتصاد کشور را بر عهده دارد که کل بدنه نیروی انسانی رسمی آن تنها حدود ۱۱۰ نفر است. این تعداد نه با گستره جغرافیایی کشاورزی ایران تناسب دارد، نه با تنوع ریسکها و نه با حجم تعهدات مالی. بخش عمده عملیات از طریق برونسپاری و شبکه گستردهای از ارزیابان و کارگزاران انجام میشود، که نشاندهنده بار حاکمیتی عظیمی است که با حداقل نیروی انسانی دولتی به دوش کشیده میشود.
درباره هوشمصنوعی دستاول:
تمامی اخبار دستاول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحتسنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با دادههای جدید آموزش داده میشود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دستاول در حال بهتر شدن است.
شما میتوانید از چتبات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
