چالش صادرات محصولات کشاورزی: تعادل میان تجارت و بحران آب در ایران

سیاست‌گذاری امروز: تعادل میان تجارت و منابع آبی

دولت با هدف حمایت از تولید و کاهش بار مالی بر دوش تولیدکنندگان، به گمرک ابلاغ کرده است که برای صادرات پنج قلم محصول کشاورزی آب‌بر شامل انجیر، خرما، پسته، انگور و چای، عوارض دریافت نشود. این تصمیم در راستای مصوبه‌ای است که سال گذشته برای رفع عوارض برخی محصولات آب‌بر اتخاذ شده بود.

تسهیل صادرات محصولات کشاورزی در دوره‌هایی که بیم بحران اقتصادی می‌رود، معمولاً با هدف حفظ درآمد تولیدکنندگان، تثبیت جریان ارز و جلوگیری از رکود انجام می‌شود. اما نباید فراموش کرد که محدودیت شدید منابع آب در ایران، واقعیتی انکارناشدنی است و هر سیاست تجاری در حوزه کشاورزی، ناگزیر با مسئله آب گره خورده است.

چالش بهره‌وری آبی و الگوی کشت

محصولاتی که از فهرست آب‌بر خارج شده‌اند، از نظر نیاز آبی، شرایط اقلیمی تولید و جایگاه آن‌ها در تجارت خارجی یکسان نیستند. به عنوان مثال، پسته و خرما که عمدتاً در مناطق خشک و نیمه‌خشک تولید می‌شوند، با وجود مقاومت نسبی به کم‌آبی، همچنان به منابع قابل‌توجهی از آب نیاز دارند. در مقابل، محصولی مانند چای فشار کمتری بر منابع آبی مناطق تولید وارد می‌کند، اما از نظر مزیت صادراتی وضعیت متفاوتی دارد. قرار گرفتن این محصولات در یک دسته واحد از نظر سیاستی، نشان می‌دهد که این مسئله بیشتر به ملاحظات کلی‌تر تجاری مرتبط است تا ویژگی‌های فنی هر محصول.

در سال‌های اخیر، مفهوم آب مجازی به یکی از موضوعات مهم در تحلیل تجارت محصولات کشاورزی تبدیل شده است. صادرات محصولاتی که برای تولید آن‌ها آب زیادی مصرف می‌شود، به معنای خروج غیرمستقیم منابع آبی کشور است. گزارش‌ها پیش از این نشان داده‌اند که برخی محصولات صادراتی ایران، به‌ویژه پسته، سهم قابل‌توجهی در صادرات آب مجازی دارند.

نکته حائز اهمیت دیگر، نه فقط میزان آب مصرفی، بلکه بهره‌وری استفاده از آب است. در بسیاری از باغ‌ها و زمین‌های زراعی کشور، همچنان شیوه‌های آبیاری با اتلاف بالا استفاده می‌شود. در چنین شرایطی، هر سیاستی که به افزایش تولید یا صادرات این محصولات منجر شود، بدون توجه به ارتقای بهره‌وری آب، می‌تواند فشار بیشتری بر منابع آبی وارد کند.

نیاز به سیاست‌های مکمل در بخش آب

اگرچه تسهیل صادرات محصولات کشاورزی می‌تواند به تقویت صادرات غیرنفتی کمک کرده و در موقعیت‌هایی مانع وخیم‌تر شدن اوضاع تجاری کشور شود، اما هم‌زمان نیازمند سیاست‌های مکمل قوی در بخش آب است.

اقتصاد ایران برای عبور از دوره‌های دشوار نیازمند تقویت صادرات است، اما پایداری این مسیر به نحوه استفاده از منابع پایه‌ای کشور نیز وابسته است. در بخش کشاورزی، آب مهم‌ترین عامل محدودکننده تولید محسوب می‌شود و هر سیاست صادراتی ناگزیر باید این محدودیت را در نظر بگیرد.

هرگونه سیاست‌گذاری که بدون توجه به این واقعیت‌های ساختاری، صرفاً با هدف گره‌گشایی کوتاه‌مدت از صادرات، محصولات کشاورزی را از چتر نظارتی آب‌محور خارج کند، ممکن است در کوتاه‌مدت منافعی به دنبال داشته باشد، اما در بلندمدت شکنندگی اقتصاد ایران را در برابر بحران‌های اقلیمی و اقتصادی دوچندان خواهد کرد.