شوک ارزی و تاثیر ناهمگون آن بر مصرف خانوارها در ایران

وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی

تقاضای کالا در هر اقتصادی تحت تأثیر عواملی چون قیمت کالا، قیمت کالاهای جایگزین و مکمل، و درآمد حقیقی خانوارها قرار دارد. در اقتصاد ایران، به دلیل وابستگی شدید به درآمدهای نفتی، نوسانات فروش نفت و درآمدهای حاصل از آن تأثیر بسزایی بر اقتصاد کشور دارد. درآمدهای نفتی دولت و مخارج آن بر رشد اقتصادی مؤثر بوده و از سوی دیگر، کسری بودجه ناشی از آن بر تورم تأثیرگذار است.

این درآمدهای نفتی به شکل ارز خارجی وارد اقتصاد شده و نوسانات آن مستقیماً بر نرخ ارز تأثیر می‌گذارد. بنابراین، نرخ ارز و شوک‌های ارزی نقش حیاتی در اقتصاد و زندگی مردم ایران ایفا می‌کنند.

شوک‌های ارزی تنها از یک مسیر بر رفتار مصرفی خانوار اثر نمی‌گذارند، بلکه از طریق چهار مکانیسم اصلی شامل کانال درآمد، قیمت، ثروت و تورم انتظاری، تصمیمات مصرفی و سبد خانوار را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

نقش انتظارات تورمی و قیمت‌ها در مصرف

انتظارات تورمی تمایل مردم به پس‌انداز را افزایش و مصرف جاری را کاهش می‌دهد. همچنین، افزایش تورم انتظاری با کاهش نرخ بهره واقعی (اختلاف بین نرخ بهره اسمی و تورم انتظاری) همراه است. علاوه بر این، انتظارات تورمی با افزایش نااطمینانی‌ها، خانوار را ترغیب می‌کند تا مصرف خود را از آینده به زمان حال منتقل کند.

یکی دیگر از راه‌های انتقال شوک‌های ارزی، سطح عمومی قیمت‌ها است. افزایش نرخ ارز، هزینه واردات را بالا برده و از طریق کالاهای وارداتی یا کالاهایی که به مواد اولیه وارداتی نیاز دارند، شاخص قیمت مصرف‌کننده را افزایش می‌دهد. در مقابل، افزایش نرخ ارز می‌تواند به رشد صادرات و افزایش تقاضای کل منجر شود. با این حال، اثر مثبت افزایش نرخ ارز بر رشد تولید معمولاً موقتی است، در حالی که تأثیر آن بر تورم و افزایش شاخص قیمت مصرف‌کننده بلندمدت و پایدار است. به طور کلی، افزایش نرخ ارز در اقتصاد ایران به افزایش تورم می‌انجامد.

تاثیر ثروت و درآمد بر الگوهای مصرفی

نرخ ارز با توجه به ارتباطش با قیمت سهام، مسکن و سایر دارایی‌های سرمایه‌گذاری، بر ثروت افراد مؤثر است. افزایش نرخ ارز عموماً تأثیر مثبتی بر دارایی‌ها و ثروت مردم دارد و مطابق با نظریه درآمد دائمی فریدمن، بر مصرف بلندمدت خانوارها اثر گذاشته و فشار افزایش قیمت‌ها را کاهش می‌دهد. البته این امر در مورد خانوارهای فقیر کمتر صادق است.

کانال درآمد، چهارمین مسیر تأثیر تکانه‌های ارزی است. افزایش نرخ ارز با بالا بردن هزینه واردات، شاخص قیمت مصرف‌کننده را افزایش داده و تورم را به همراه دارد که منجر به کاهش دستمزد حقیقی خانوارها می‌شود. از سوی دیگر، ایجاد مزیت‌های صادراتی ناشی از افزایش نرخ ارز ممکن است به سود کالاهایی با وابستگی کمتر به واردات و در نهایت به رشد اقتصادی منجر شود. کارشناسان پژوهشکده پولی و بانکی با استفاده از یک مدل اقتصادسنجی، عوامل مختلف و تأثیرپذیری متفاوت متغیرها از شوک‌های ارزی را بررسی کرده‌اند و مشخص شده که چه متغیرهایی تأثیر بیشتری بر مصرف خانوارها به تفکیک دهک‌های مختلف داشته‌اند.

آسیب‌پذیری بیشتر دهک‌های پایین از شوک ارزی

برآوردهای پژوهشکده پولی و بانکی نشان می‌دهد که شوک ارزی تقریباً بر تمام گروه‌های کالایی تأثیرگذار بوده و منجر به افزایش قیمت آن‌ها می‌شود، اما این انتقال اثر به صورت ناهمگن اتفاق می‌افتد. در جزئیات بیشتر:

• خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها: به دلیل وابستگی به واردات، کشش تقاضای پایین، سهم زیاد در سبد مصرف و قابل تجارت بودن، بیشتر تحت تأثیر افزایش نرخ ارز قرار می‌گیرند.
• مسکن: تأثیر شوک ارزی بر این بخش در کوتاه‌مدت ناچیز است، اما در بلندمدت اثر شدیدی دارد.
• خدمات دولتی: مانند آموزش و ارتباطات، کمترین اثر را می‌پذیرند که ناشی از قیمت‌گذاری دستوری و سهم پایین آن‌ها از سبد مصرف خانوارها است.

از نظر درآمدی، بیشترین آسیب افزایش نرخ ارز به حقوق‌بگیران ثابت و بازنشستگان وارد می‌شود، زیرا به دلیل چسبندگی دستمزد و عدم همگامی حقوق و مزایا با تورم، قدرت خرید این قشر کاهش می‌یابد. در مقابل، فعالیت‌های آزاد و کسب‌وکارها به دلیل انتقال سریع‌تر تورم به قیمت‌های خود، کمتر متضرر می‌شوند.

به طور کلی، گروه‌های فقیر و آسیب‌پذیر که سهم بالایی از سبد مصرفی خود را به خوراکی‌ها اختصاص می‌دهند، درآمد ثابتی دارند و از ابزارهای پوشش ریسک در برابر تورم بی‌بهره‌اند، در مقابل تورم آسیب‌پذیرتر از گروه‌های برخوردار هستند. این در حالی است که دهک‌های بالا به دلیل تملک دارایی‌هایی مانند طلا، ارز و مسکن، و همچنین تنوع منابع درآمدی، حتی می‌توانند از ایجاد تورم منتفع شوند. بنابراین، تورم علاوه بر کاهش کیفیت معیشت، به تشدید نابرابری نیز می‌انجامد.

تفاوت‌های جغرافیایی نیز در این زمینه صادق است؛ استان‌هایی که خانوارها سهم بالایی از مصرف خود را به خوراکی اختصاص می‌دهند، آسیب‌پذیری بیشتری نسبت به تکانه‌های ارزی دارند.