محمد معین؛ نابغه ادبیات فارسی و خالق «فرهنگ معین»

تولد و دوران اولیه زندگی

محمد معین در نهم اردیبهشت ماه سال ۱۲۹۷ هجری خورشیدی در محله «زرجوب» شهر رشت چشم به جهان گشود. او نخستین فرزند شیخ ابوالقاسم طلعت، از روحانیون سرشناس رشت بود. در سن سه سالگی، فاجعه‌ای دلخراش زندگی او را دگرگون کرد؛ مادر و پدرش را تنها با فاصله پنج روز به دلیل شیوع بیماری حصبه از دست داد. پس از این ضایعه، پدربزرگ پدری‌اش، شیخ محمدتقی معین‌العلما، که او نیز از روحانیون برجسته شهر بود، حضانت و تربیت محمد را بر عهده گرفت. معین همواره پیشرفت‌های علمی و معنوی خود را مدیون پدربزرگش می‌دانست. پدربزرگ مادری او، شیخ محمد سعید، نیز از علما و مدرسین علوم قدیمه بود.

تحصیلات و نبوغ علمی

نبوغ محمد معین از همان دوران کودکی آشکار بود. او در سال ۱۳۰۴ وارد دبستان شد و دوره شش‌ساله ابتدایی را در دبستان اسلامی رشت تنها در دو سال به پایان رساند. دوره اول متوسطه را در «دبیرستان نمره ۱ رشت» گذراند و برای دوره دوم متوسطه در رشته ادبی به دبیرستان دارالفنون تهران رفت. در اوایل تحصیل در دبیرستان، صرف و نحو عربی و بخشی از علوم قدیمه را نزد پدربزرگش و همچنین سید مهدی رشت‌آبادی فراگرفت. در سال ۱۳۱۰، تحصیلات خود را در دانشسرای عالی در رشته ادبیات و فلسفه علوم تربیتی آغاز کرد و در سال ۱۳۱۳، با نگارش پایان‌نامه‌ای به زبان فرانسه درباره «لوکُنت دو لیل»، شاعر فرانسوی قرن نوزدهم، موفق به اخذ مدرک کارشناسی در رشته ادبیات و فلسفه شد.

خدمت و پژوهش‌های اولیه

معین، پس از گذراندن دوره شش‌ماهه «دانشکده افسری احتیاط»، نیمه اول سال ۱۳۱۴ را به خدمت افسری مشغول بود. در مهرماه همان سال، به عنوان دبیر در دبیرستان شاهپور اهواز پذیرفته شد. تنها سه ماه بعد، ریاست دانشسرای شبانه‌روزی اهواز به او محول شد و همزمان، عضویت تحقیق اوقاف و ریاست پیشاهنگی و تربیت‌بدنی استان ششم وقت را نیز بر عهده گرفت. در همین دوران، از طریق مکاتبه با آموزشگاه روان‌شناسی بروکسل در بلژیک، موفق به فراگیری روان‌شناسی عملی و شاخه‌های آن از جمله خط‌شناسی، قیافه‌شناسی و مغزشناسی شد.

در سال ۱۳۱۸ به تهران منتقل شد و ضمن تصدی معاونت و سپس کفالت اداره دانشسراها در وزارت فرهنگ وقت، در دوره دکتری رشته ادبیات فارسی دانشگاه تهران ثبت‌نام کرد. مدتی بعد، با حفظ سمت، به دبیری دانشکده ادبیات منصوب شد. در هفدهم شهریور ۱۳۲۱، معین از پایان‌نامه دکتری خود با عنوان «مَزدیَسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی» به راهنمایی استاد ابراهیم پورداوود (۱۲۶۴-۱۳۴۷) با درجه «بسیار خوب» دفاع کرد. او نخستین فردی بود که در ایران موفق به اخذ مدرک دکتری در این رشته شد.

پس از دریافت مدرک دکتری، دکتر محمد معین به ترتیب به سمت دانشیار و سپس استاد کرسی «تحقیق در متون ادبی» در دانشکده ادبیات منصوب شد. در همان سال، استاد معین با دوشیزه مهین امیرجاهد ازدواج کرد که حاصل این پیوند چهار فرزند بود.

همکاری با علامه دهخدا و ریاست سازمان لغت‌نامه

نقطه عطفی در زندگی علمی دکتر معین، آشنایی او با استاد علی‌اکبر دهخدا (۱۲۵۸-۱۳۳۴) در سال ۱۳۲۴ بود. از آغاز سال ۱۳۲۵، او رسماً همکاری خود را با دهخدا آغاز کرد. در دی‌ماه ۱۳۳۴، «سازمان لغت‌نامه» از منزل شخصی دهخدا به مجلس شورای ملی منتقل شد و بر اساس وصیت‌نامه دهخدا، معین به ریاست امور علمی این سازمان منصوب گشت. در اسفند ۱۳۳۶، سازمان لغت‌نامه به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران انتقال یافت و ریاست آن همچنان بر عهده دکتر محمد معین باقی ماند.

دکتر معین درباره آغاز همکاری خود با دهخدا چنین روایت کرده است: «نخستین جلسه ملاقات در اواخر سال ۱۳۲۴ از طرف مجلس شورای ملی خدمت علامه دهخدا معرفی شدم تا در کار تدوین لغتنامه همکاری کنم. روزی که خدمت ایشان رسیدم آقای صفا (ذبیح‌الله) در اتاق ایشان مشغول کار بود. نامه مجلس را تقدیم ایشان کردم. ایشان وفیات الاعیان ابن خلکان را خواستند. چون آوردند به من دادند و ترجمه حال یکی از بزرگان را نشان دادند و از من خواستند آن را ترجمه کنم. گفتم الان می‌خواهید؟ گفتند: خیر، پس فردا. روز موعود ترجمه را تقدیم کردم. ایشان متن کتاب را به دست من دادند و گفتند: شما متن عربی را بخوانید و من (دهخدا) ترجمه را با آن تطبیق می‌کنم. چند سطر از متن عربی را با شکل و اعراب خواندم. ایشان اعجاب نمودند و فرمودند: چطور شما جملات عربی را با اعراب و شکل کامل می‌خوانید و درست می‌خوانید؟ گفتم: چرا تعجب می‌فرمایید؟ گفت: مدارس جدید از این قبیل نمی‌پرورد. گفتم: من در خانواده‌ای از علمای روحانی پرورش یافتم و قسمتی از علوم قدیم و عربی را در خارج از مدارس جدید تحصیل کرده‌ام. از آن پس علامه مرا به همکاری انتخاب کرد. گروهی از استادان و دانشمندان هم با ایشان کار می‌کردند. طرز کار ایشان چنین بود که حروف مختلف الفبا را بین افراد متعدد تقسیم کرده بود و فیش‌های هر حرف را به متصدی آن سپرده بود ولی فقط حرف «آ» و «الف» را شروع به طبع کرده بود و خود متصدی آن بودند و بنده (معین) هم همکار ایشان. مدتی این نوع همکاری ادامه یافت تا من پیشنهاد کردم برای سرعت عمل حروف مختلف را با هم چاپ کنیم و هر حرف را از نمره ۱ (بالای صفحه) آغاز کنیم. قبول کردند و این کار را ادامه دادیم. موضوع دیگر دو جلد اول لغت‌نامه (۱۰۰۰ صفحه) فاقد تصویر بود، پیشنهاد کردم که یک فرهنگ امروزی باید مصور باشد و نمونه‌های مختلف را ذکر کردم. پس از بحث مستوفی قبول فرمودند، از آن پس لغتنامه را مصور چاپ کردیم، مسأله دیگر هویت دستوری کلمات و موضوع دیگر ریشه لغات بود که آن‌ها را نیز با تصویب استاد وارد لغتنامه کردیم. عملا معاونت اداره لغتنامه با اینجانب بود تا در سال ۱۳۳۴ هـ.ش مجلس شورای ملی اداره لغتنامه را از منزل دهخدا به مجلس منتقل ساخت و دهخدا اینجانب را به ریاست آن اداره کتبا معرفی کرد و سپس وصیت‌نامه‌ای درباره وصایت اینجانب بر امر لغتنامه مرقوم داشتند که در روزنامه‌ها و مجلات وقت به چاپ رسید.»

پس از درگذشت دهخدا در اسفند ۱۳۳۴، کار لغت‌نامه تحت نظارت دکتر معین در مجلس شورای ملی و سپس در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران ادامه یافت.

دکتر معین همچنین به درخواست دهخدا، مجموعه اشعار او را که قبلاً با اغلاط فراوان و بدون اجازه به چاپ رسیده بود، تصحیح و تنظیم کرد و با مقدمه‌ای درباره زندگی‌نامه دهخدا، به چاپ رساند.

سفرهای علمی و تسلط بر زبان‌ها

در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، دکتر محمد معین به کشورهای متعددی سفر کرد و در آن‌ها به ایراد سخنرانی‌های علمی پرداخت. استاد معین نه تنها بر متون کهن فارسی تسلط کامل داشت، بلکه با چندین زبان ایرانی باستان و میانه و همچنین چندین زبان اروپایی آشنایی عمیقی داشت.

بیماری و درگذشت

در نهم آذرماه سال ۱۳۴۵، پس از بازگشت از یک سفر علمی از ترکیه، دکتر معین در دفتر گروه زبان و ادبیات فارسی، بر اثر خستگی مفرط و کم‌خوابی، دچار سکته مغزی شد و به کما رفت. این عارضه او را بیش از چهار سال و نیم در بستر بیماری نگه داشت. معالجات مکرر بی‌نتیجه ماند و سرانجام در سیزدهم تیرماه ۱۳۵۰، در بیمارستان فیروزگر تهران درگذشت. آرامگاه این استاد بزرگ در شهر آستانه اشرفیه، در استان گیلان قرار دارد.

آثار و میراث ماندگار

استاد معین در زمینه‌های پژوهشی خود، از محققان بسیار برجسته و ممتاز به شمار می‌رفت. بسیاری از آثار پرشمار او، به ویژه در زمان خود، کم‌نظیر و حتی بی‌بدیل هستند. از جمله کتاب‌های مهم وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• روان‌شناسی تربیتی (ترجمه از عربی، ۱۳۱۶)
• ستاره ناهید یا داستان خرداد و امرداد (به نثر و نظم، ۱۳۱۶)
• حافظ شیرین‌سخن (جلد اول، ۱۳۱۹)
• مَزدیَسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی (۱۳۲۶)
• اسم مصدر و حاصل مصدر (۱۳۳۱)
• چهار مقاله نظامی عروضی (۱۳۳۱)
• برهان قاطع (تصحیح، در پنج مجلد، ۱۳۳۵)
• بخشی از جوامع‌الحکایات و لوامع‌الرّوایات (تصحیح، ۱۳۳۵)
• تاریخ ایران از آغاز تا اسلام (ترجمه از فرانسوی، ۱۳۳۶)
• مفرد و جمع (۱۳۴۰)
• فرهنگ فارسی (در شش مجلد، ۱۳۴۲-۱۳۵۰؛ چاپ کامل این اثر پس از درگذشت استاد و بر اساس یادداشت‌های او به انجام رسید)
• مجموعه‌مقالات (در دو مجلد، به کوشش دکتر مهدخت معین، دختر استاد، ۱۳۶۴ و ۱۳۶۷)

دکتر معین در طول زندگی نسبتاً کوتاه خود، چندین نشان علمی دریافت کرد. همچنین، نیما یوشیج (۱۲۷۶-۱۳۳۸)، شاعر نامدار، در وصیت‌نامه خود، اختیار چاپ آثارش را به دکتر معین سپرده بود که نشان از اعتماد و احترام عمیق جامعه ادبی به ایشان داشت.