تنگه هرمز؛ از پیام سیاسی تا تضاد درآمدهای میلیاردی

اهداف و چشم‌اندازهای طرح

یکی از ابعاد مهم این طرح، تشکیل صندوقی مشترک برای توسعه کشورهای منطقه است. هدف اصلی این صندوق، واگذاری امنیت منطقه به کشورهای همسایه و خروج نیروهای بیگانه از منطقه اعلام شده است. سلیمی، با اطمینان از نتایج شگرف اقتصادی این قانون، تاکید کرده است که رژیم حقوقی تنگه هرمز برای همیشه تغییر خواهد کرد.

تضاد در برآورد درآمدها

در هفته‌های اخیر، گمانه‌زنی‌ها و تضادهای بسیاری پیرامون میزان درآمدهای حاصل از این طرح در محافل مطبوعاتی و اقتصادی مطرح شده است. ارقام اعلام‌شده از سوی مقامات و کارشناسان، تفاوت‌های فاحشی با یکدیگر دارند:

• تخمین خوش‌بینانه: رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق، درآمد سالانه ایران را ۸۰ میلیارد دلار تخمین زده است.
• درآمدهای نجومی: برخی گزارش‌ها، با تکیه بر عبور روزانه ۱۵۰ کشتی و پیشنهاد عوارض ۲ میلیون دلاری برای هر شناور، از درآمدهای ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلاری سخن می‌گویند.
• دیدگاه غرامت: غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه، این منافع را به چشم غرامت برای ایران می‌بیند.
• تقویت بنیه دفاعی: حسین صمصامی، عضو کمیسیون اقتصادی، با اشاره به عبور روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت، این منابع را راهکاری برای تقویت بنیه دفاعی و بهبود معیشت نیروهای مسلح و مردم می‌داند.

هشدارهای کارشناسی و حقوقی

در مقابل این موج از اعداد و ارقام، برخی از صاحب‌نظران حقوقی و اقتصادی نسبت به رویکردهای غیرکارشناسی هشدار داده‌اند. حسن مرادی، استاد حقوق انرژی دانشگاه تهران، به نقد جدی اظهارات برخی مقامات مبنی بر دریافت عوارض ثابت ۲ میلیون دلاری پرداخت و آن را غیرمنطقی توصیف کرد.

مرادی استدلال کرد که ارزش بار بسیاری از کشتی‌ها ممکن است حتی به ۱۰۰ هزار دلار هم نرسد و تحمیل عوارض میلیونی باعث مقاومت دولت‌ها و شرکت‌های بین‌المللی خواهد شد. وی تاکید کرد که عوارض باید بر اساس نوع کشتی (نفت‌کش یا کانتینربر)، میزان آلایندگی، سن شناور و نوع خدمات ارائه‌شده (مانند خدمات خلبانی و ایمنی) به‌صورت دقیق و پلکانی محاسبه شود.

مرادی همچنین یادآور شد که تنگه هرمز یک آبراهه مرزی است و هرگونه اقدام باید با رعایت ظرافت‌های حقوق بین‌الملل و همکاری با عمان صورت گیرد تا مشروعیت جهانی آن حفظ شود.

مقایسه با آبراه‌های بین‌المللی

بررسی تطبیقی با سایر آبراه‌ها، شکاف عمیقی در برآوردهای درآمدی نشان می‌دهد:

• کانال پاناما: درآمد سال ۲۰۲۶ حدود ۵.۲ میلیارد دلار پیش‌بینی شده است.
• کانال سوئز: درآمد سالانه مصر از این کانال حدود ۷.۲ میلیارد دلار تخمین زده شده است.
• تنگه‌های ترکیه: ترکیه از تنگه‌های بسفر و داردانل در سال ۲۰۲۴ تنها ۲۲۷ میلیون دلار درآمد داشته است.

این ارقام نشان می‌دهد که رسیدن به درآمدهای ۱۰۰ میلیارد دلاری، نیازمند بازنگری جدی در مدل‌های اقتصادی و حقوقی است. کیومرث یزدان‌پناه نیز خاطرنشان کرده که درآمد واقعی احتمالا بین ۱.۵ تا ۲ میلیارد دلار خواهد بود که باید با عمان تقسیم شود.

عزم مجلس و ابعاد ژئوپلیتیک

مجلس شورای اسلامی مصمم است تا پیش از پایان آتش‌بس، زیرساخت‌های قانونی این طرح را نهایی کند. نمایندگانی همچون غلامرضا دهقان ناصرآبادی و محمدرضا رضایی‌کوچی بر این باورند که این طرح، علاوه بر تامین منابع مالی، وزن ژئوپلیتیک ایران را در مذاکرات بین‌المللی به شدت افزایش خواهد داد.

درحالی‌که کارشناسانی همچون مرادی بر اولویت سرمایه‌گذاری این درآمدها در بازسازی صنایع آسیب‌دیده نفتی و پتروشیمی تاکید دارند، بهارستانی‌ها معتقدند مدیریت تنگه هرمز از یک موضوع نظامی-امنیتی به یک پروژه کلان ملی تبدیل شده است که می‌تواند ساختار اقتصادی و سیاسی منطقه را برای دهه‌های متمادی بازتعریف کند.