روز ملی خلیج فارس؛ روایتی از ۱۱۵ سال مبارزه با استعمار پرتغال

خواجه عطا؛ دیپلماتی موفق در عصر ابرقدرتی پرتغال

بهروز عباسی، مستندساز و پژوهشگر تاریخ، خواجه عطا، وزیر باهوش دربار ملوک هرمز را از چهره‌های برجسته تاریخ جنوب ایران می‌داند. خواجه عطا از نخستین کسانی بود که با استعمارگران پرتغالی مقابله کرد و به نیت شوم آن‌ها برای نابودی اقتصاد پویای جزایر خلیج فارس پی برد.

وی با دیپلماسی موفق توانست میان فرماندهان نظامی پرتغالی اختلاف ایجاد کند و آن‌ها را مجبور به عقب‌نشینی سازد. هرچند پس از مرگ مشکوک او، نیروهای پرتغالی بار دیگر به جزیره هرمز حمله کرده و بیش از یک قرن در آنجا ماندگار شدند. خواجه عطا نمونه‌ای درخشان از یک سیاستمدار ایرانی موفق است.

چرا هرمز برای پرتغالی‌ها حیاتی بود؟

پرتغالی‌ها به خوبی اهمیت حضور در جزیره هرمز را درک کرده بودند. آن‌ها می‌دانستند که برای تسلط کامل بر تجارت در خلیج فارس، اشغال هرمز ضروری است. تسلط بر این جزیره و در دست گرفتن نظام تجاری ملوک هرمز، به معنای سلطه بر گستره‌ای وسیع از بصره تا عمان و حتی فراتر از آن بود.

امام‌قلی‌خان؛ تکمیل‌کننده ماموریت ناتمام

عباسی به نقش امام‌قلی‌خان، از فرماندهان شاه عباس کبیر اشاره می‌کند. حدود صد سال پس از خواجه عطا، امام‌قلی‌خان با گردآوری ارتشی ملی توانست پرتغالی‌ها را از سراسر خلیج فارس بیرون راند. او مدیریت جبهه جنگ را به امام‌قلی‌بیگ سپرد و خود مسئولیت دیپلماسی را بر عهده گرفت. بدین ترتیب جزیره هرمز بار دیگر به خاک ایران بازگشت و شهر جدیدی به نام بندرعباس تأسیس و توسعه یافت.

این پژوهشگر معتقد است که بندرعباس تا حدودی توانست جایگزین جزیره هرمز شود و اقتصاد ایران رونق دوباره‌ای بگیرد. اما اگر دولت مرکزی در کشتیرانی عملکرد بهتری داشت و از مشورت تاجران موفق جنوب بهره می‌برد، شاید وضعیت در جزیره هرمز به شکل بهتری پیش می‌رفت و این جزیره تاریخی رونق خود را از دست نمی‌داد.

منابع غربی و تحلیل‌های مهم تاریخی

درباره دوره ۱۵۰۷ تا ۱۶۲۲ میلادی، آثار بسیاری توسط غربی‌ها نوشته شده است، از جمله سفرنامه دلاواله و سفرنامه فیگوئروآ. عباسی مهم‌ترین مطالعات تحلیلی این دوره را از آنِ پروفسور محمدباقر وثوقی، استاد تاریخ دانشگاه تهران، می‌داند. شناخت دقیق جغرافیایی و معرفی نسخه‌های خطی تاریخ خلیج فارس، اهمیت کار استاد وثوقی را دوچندان می‌کند.

پیوستگی تاریخ مبارزه با استعمار در جنوب

تاریخ مبارزه با استعمار در جنوب ایران پیوسته است؛ از نبرد مردم جنوب با پرتغالی‌ها در عصر صفویه تا مقابله با استعمارگران در دوره قاجار و اخراج انگلیسی‌ها از قشم و هنگام در زمان پهلوی اول. این سلسله مبارزات نشان‌دهنده هوشیاری و غیرت مردم این مرز و بوم در برابر هرگونه سلطه خارجی است.

ریشه‌های حضور استعماری پرتغالی‌ها

منوچهر بکرانی، پژوهشگر تاریخ، به ریشه‌های حضور استعماری پرتغالی‌ها در ایران می‌پردازد. پرتغال و اسپانیا با الهام از تکنولوژی کشتی‌سازی انگلیس و هلند به قدرت دریایی رسیدند و موج استعمار را آغاز کردند. هدف آن‌ها رسیدن به ایران و چین و همچنین مقابله با حضور مسلمانان در اروپا و انتقال علم از شرق به غرب بود.

بکرانی از ضعف دولت‌های مرکزی پیش از صفویه انتقاد می‌کند که نتوانستند ایران را یکپارچه کنند و همین امر موجب شد پرتغالی‌ها به راحتی وارد ایران شده و به غارت و آزار مردم بپردازند. او تأکید می‌کند که از دوره شاه عباس به بعد، ایران به یک دولت مرکزی قوی تبدیل شد و توانست در برابر استعمارگران ایستادگی کند.

در دوران شاه عباس، جلسه‌ای سری با حضور بزرگانی چون میرداماد و شیخ بهایی برگزار شد که در آن تصمیم گرفته شد جلوی نفوذ پرتغالی‌ها گرفته شود و این اولین حرکت منسجم ضد غرب در تاریخ ایران بود. رقابت شدید میان انگلیس و روسیه برای نفوذ در دربار ایران نیز باعث شد کمک‌هایی برای حمله به پرتغالی‌ها به ایران صورت گیرد.

تهاجم پرتغالی‌ها به هرمز و پایان ۱۱۵ سال سلطه

مصطفی ترکمانی، دکترای تاریخ و پژوهشگر، به تشریح تهاجم پرتغالی‌ها به جزیره هرمز در سال ۹۱۳ هجری قمری (۱۵۰۷ میلادی) می‌پردازد. انگیزه‌های اقتصادی، به‌ویژه دست‌یابی به تجارت با مشرق‌زمین و تسلط بر بازار تجارت، از مهم‌ترین اهداف پرتغالی‌ها بود. جزیره هرمز، در دهانه تنگه هرمز، مهم‌ترین بارانداز تجاری خاورمیانه و اقیانوس هند بود و اروپاییان آن را «نگین زرین انگشتری جهان تجارت» می‌نامیدند.

دولت پرتغال ناوگانی به فرماندهی آلبوکرک با شش کشتی و ۴۸۰ نفر به خلیج فارس فرستاد. آن‌ها پیش از ورود، سواحل عمان را به آتش کشیدند و مردم مقاوم را قتل عام کردند. خواجه عطا، فرمانده هرمز، با اطلاع از این فجایع، سپاهی ۳۰ هزار نفری آماده کرد. آلبوکرک با دیدن این نیروی عظیم جانب احتیاط پیش گرفت، اما سرانجام نبردی خونین درگرفت. ناوگان پرتغالی با توپخانه و سلاح‌های آتشین، ناوگان سنتی ایرانی را منهدم کرد و صدها ملوان و سرباز ایرانی در دریا مدفون شدند. خواجه عطا به ناچار تسلیم شد و هرمز طعم تلخ حضور بیگانگان را چشید.

با روی کار آمدن شاه عباس اول، دوره جدیدی از حضور مؤثر صفویان در خلیج فارس آغاز شد. شاه عباس، امام‌قلی‌خان را مأمور اخراج پرتغالی‌ها کرد. امام‌قلی‌خان با آگاهی از ضعف سپاه صفوی در ناوگان دریایی، طی «قرارداد میناب» از ناوگان انگلستان بهره گرفت. سرانجام با ورود سپاه صفوی به جزیره هرمز و نبردی دشوار و خونین، پرتغالی‌ها شکست خوردند و برای همیشه از سواحل و جزایر ایرانی خلیج فارس رانده شدند. این پیروزی که برابر با دهم اردیبهشت است، در تقویم رسمی ایران «روز ملی خلیج فارس» نام‌گذاری شده است.