بحران کتاب‌خوانی در بریتانیا: «خواندن برای لذت» به حاشیه رانده شد

کاهش آمار مطالعه برای لذت

مطالعه‌ای جامع که با تحلیل داده‌های نظرسنجی عادت‌های مطالعه کودکان در بریتانیا و با همکاری موسسات معتبری چون HarperCollins، NielsenIQ و The Reading Agency انجام شده، نتایج نگران‌کننده‌ای را به نمایش می‌گذارد:

• میزان مطالعه روزانه برای لذت در میان کودکان ۵ تا ۱۷ ساله از ۳۹ درصد در سال ۲۰۱۲ به ۲۵ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.
• سهم کودکانی که به‌ندرت یا هرگز برای لذت مطالعه نمی‌کنند، در همین بازه زمانی از ۵ درصد به ۱۵ درصد رسیده است.

نشانه‌های امیدبخش در میان نوجوانان

با وجود روند کلی نزولی، در بازه یک‌ساله اخیر (بین سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵) نشانه‌هایی از بهبود در میان نوجوانان دیده می‌شود:

• میزان مطالعه روزانه و هفتگی در میان نوجوانان ۱۱ تا ۱۷ سال افزایش یافته است.
• در میان پسران ۱۴ تا ۱۷ سال، که ترغیب آن‌ها به مطالعه دشوار تلقی می‌شود، نسبت کسانی که اصلاً کتاب نمی‌خوانند از ۳۶ درصد به ۳۰ درصد کاهش یافته است.
• نگرش نوجوانان نسبت به کتاب تغییر مثبتی داشته؛ تعداد کسانی که کتاب‌ها را جذاب نمی‌دانند، کاهش یافته و تمایل به جایگزینی مطالعه با تلویزیون، بازی‌های ویدئویی یا اینترنت نیز کمتر شده است.

نقش دوگانه شبکه‌های اجتماعی

شبکه‌های اجتماعی در این میان نقشی دوگانه ایفا می‌کنند:

• از یک‌سو، رقابت شدیدی برای جلب توجه ایجاد می‌کنند.
• از سوی دیگر، ابزاری برای کشف کتاب شده‌اند؛ برای مثال، سهم نوجوانانی که از طریق BookTok و یوتیوب کتاب پیدا می‌کنند، افزایش یافته است.

نگرانی‌ها درباره کودکان کم‌سن‌وسال

وضعیت کودکان کم‌سن‌وسال نگران‌کننده‌تر است:

• تنها ۳۲ درصد از کودکان ۵ تا ۱۰ سال به‌صورت روزانه برای لذت مطالعه می‌کنند که نسبت به سال ۲۰۱۲ (۵۵ درصد) کاهش چشمگیری دارد و در سال‌های اخیر نیز تغییری نکرده است.
• تعداد کودکانی که به‌ندرت یا هرگز کتاب نمی‌خوانند در گروه سنی ۵ تا ۷ سال افزایش یافته است.

پژوهشگران موانعی چون دشواری در پیدا کردن کتاب مناسب و رقابت با صفحه‌نمایش‌ها را از عوامل اصلی این روند می‌دانند و تأکید می‌کنند که کاهش فشار آموزشی و تبدیل مطالعه به یک فعالیت اجتماعی می‌تواند کودکان را بیشتر به کتاب جذب کند.

نقش حیاتی والدین و درک نادرست از مطالعه

این گزارش بر نقش مهم والدین نیز تأکید دارد:

• کودکانی که هر روز برایشان کتاب خوانده می‌شود، سه برابر بیشتر احتمال دارد که خودشان نیز به‌طور مستقل و روزانه مطالعه کنند.
• با این حال، بخش قابل‌توجهی از کودکان به‌طور منظم کتاب‌خوانی شنیداری را تجربه نمی‌کنند.

جالب اینجاست که با وجود این شرایط، ۷۱ درصد والدین دوست دارند فرزندانشان زمان بیشتری را صرف خواندن کتاب کنند و ۴۱ درصد معتقدند «خواندن برای لذت» امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. اما بسیاری از والدین هنوز مطالعه را بیشتر از زاویه مهارت‌آموزی می‌بینند تا لذت؛ در یک نظرسنجی، ۵۸ درصد از والدین «لذت بردن» را به‌عنوان دلیل کتاب خواندن برای فرزندانشان انتخاب نکرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که تفاوت میان «سوادآموزی» و «خواندن برای لذت» هنوز به‌خوبی درک نشده است.

گزارش همچنین به نگاه «تقدیرگرایانه» در میان برخی والدین اشاره می‌کند؛ این باور که بعضی کودکان ذاتا به کتاب علاقه دارند و برخی نه، و حتی تصور می‌کنند کتاب خواندن برای کودک ممکن است او را وابسته و کم‌انگیزه کند.

توصیه‌های پژوهشگران

پژوهشگران تأکید می‌کنند که کتاب خواندن برای کودکان نباید پس از یادگیری خواندن متوقف شود. این کار همچنان برای ایجاد عادت، لذت و انگیزه ضروری است. پیشنهادهایی مانند خواندن در موقعیت‌های مختلف روزمره از پارک و اتوبوس گرفته تا زمان غذا می‌تواند به شکل‌گیری این عادت کمک کند.

این گزارش نشان می‌دهد بحران کتاب‌خوانی کودکان، تنها یک مسئله آموزشی نیست بلکه به نگرش خانواده‌ها و شیوه مواجهه با مطالعه نیز برمی‌گردد. اگر «خواندن برای لذت» دوباره جدی گرفته نشود، حتی افزایش مهارت‌های سواد هم نمی‌تواند جای خالی علاقه واقعی به کتاب را پر کند.