عروسک «آل» ابهر: ثبت ملی هنر بومی و چالش‌های هنرمند زنجانی

عروسک‌سازی، هنری اصیل و محبوب است که از دیرباز در فرهنگ‌های گوناگون جهان جایگاه ویژه‌ای داشته است. این هنر دستی، امروزه نه تنها به عنوان سرگرمی کودکان، بلکه به عنوان نمادی از سنت‌ها، آداب و رسوم و باورهای فرهنگی هر منطقه شناخته می‌شود و بخش مهمی از صنایع دستی ارزشمند را تشکیل می‌دهد.

در دهه‌های اخیر، علاقه به عروسک‌سازی به طور چشمگیری افزایش یافته و هنرمندان بسیاری با خلق آثار منحصر به فرد و بسته‌بندی‌های هنری، جایگاه ویژه‌ای در بازار صنایع دستی کسب کرده‌اند. ایران نیز با پیشینه‌ای غنی در این هنر، عروسک‌های محلی متنوعی دارد که با الهام از فرهنگ بومی هر منطقه ساخته شده و بازتابی از پوشش، آداب و رسوم و سبک زندگی مردم هستند و نقش مهمی در حفظ میراث فرهنگی ایفا می‌کنند.

آغاز مسیر هنری و ثبت ملی «عروسک آل»

زهرا بختیاری، هنرمند ۳۸ ساله عروسک‌ساز از شهر ابهر، از جمله افرادی است که با علاقه فراوان وارد این عرصه شده است. او از سال ۱۴۰۰، پس از آموختن طراحی و نقاشی، به صورت جدی‌تر به عروسک‌سازی پرداخت و چهره‌های مدنظر خود را بر عروسک‌ها پیاده‌سازی کرد.

یکی از برجسته‌ترین آثار این هنرمند، «عروسک آل» است که بر اساس تحقیقات و راهنمایی مادرش احیا شده است. این عروسک که در گذشته با دو تکه چوب و پارچه متقال سفید ساخته می‌شد، نمادی از نوزاد در مراسم جشن «ششه» بود. در این مراسم، عروسک آل به همراه سکه و کلوچه پخته شده، به جن، انس و آل پیشکش می‌شد تا سلامت مادر و نوزاد تضمین شود.

مفهوم «آل» در افسانه‌های قدیمی و محلی به زنی بلندقد با دست‌های کشیده، استخوانی و موهای بلند مشکی اشاره دارد که نوزادش در جوانی می‌مرده و در طلب نوزاد خود، نوزادان خانه‌های دیگر را می‌دزدیده است. این عروسک بومی و محلی، با پوشش لباس اقوام استان، در اسفند سال ۱۴۰۱ با شماره ۲۸۴۰ توسط اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان زنجان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

چالش‌ها و انتظارات هنرمند

بختیاری در حال حاضر عروسک‌های قاجاری نیز طراحی و تولید می‌کند که در کشور ژاپن محبوبیت خاصی پیدا کرده و منجر به افزایش سفارش‌های او شده است.

او از متولیان و دست‌اندرکاران استان زنجان انتظار دارد که عروسک‌های بومی و محلی دست‌ساز او را که با صرف زمان زیاد تولید می‌شوند، بیش از پیش معرفی کرده و زمینه بازدید مردم از این آثار ارزشمند را فراهم کنند. وی همچنین درخواست دارد که این عروسک‌ها به عنوان سوغاتی شهرستان ابهر و حتی مرکز استان معرفی شوند یا عروسک بومی ثبت شده به عنوان المان در سطح شهر ابهر قرار گیرد تا رهگذران بیشتر با آن آشنا شوند.

«متاسفانه آنگونه که باید و شاید به این هنر اهمیت نمی‌دهند، به گونه‌ای که در شهر ابهر و زنجان معرفی نشده و کمتر مورد توجه قرار گرفته است.»

شناخت آثار و تأثیر اینترنت

این هنرمند تا کنون عروسک‌های زیادی تولید کرده و در نمایشگاه‌های مختلفی در استان زنجان و تهران شرکت کرده است. بسیاری از کارهای او به صورت غیرحضوری و توسط استادش به نمایش درآمده‌اند. او حتی عروسک بومی با لباس محلی زنجان را نیز تولید کرده است.

مدیرکل سابق میراث فرهنگی استان، حمایت‌های ویژه‌ای از این هنر و عروسک‌های تولیدی داشته و حتی یکی از عروسک‌ها را به عنوان نماد شهر و سوغات مطرح کرده بود، اما این ایده تاکنون عملیاتی نشده است.

بختیاری اشاره می‌کند که قطعی اینترنت بر کسب‌وکار او تأثیر منفی گذاشته است، اما با کمک استادش، در پلتفرم‌های ایرانی به فعالیت خود ادامه می‌دهد و امیدوار است بتواند همانند گذشته به فعالیت بپردازد.