محمدباقر وثوقی: پیشگام مطالعات تاریخ خلیج فارس و دستاوردهای علمی او

پژوهش‌های دانشگاهی و هویت خلیج فارس

در دو دهه اخیر، در واکنش به برخی تعرضات هویتی نسبت به خلیج فارس، علاوه بر واکنش‌های اجتماعی و فرهنگی، مجموعه‌ای از مطالعات و پژوهش‌های علمی عمیق در کشور شکل گرفته است. جامعه دانشگاهی کشور، از انتخاب روز ملی خلیج فارس و افزودن آن به تقویم رسمی تا برگزاری رویدادهای مرتبط با بزرگداشت این روز و توجه به جایگاه این پهنه آبی در منظومه هویتی ایرانیان، اهتمام ویژه‌ای به این موضوع داشته است. گروه تاریخ دانشگاه تهران نیز نقش بسزایی در این زمینه ایفا کرده و دکتر محمدباقر وثوقی به‌عنوان یکی از اعضای برجسته این دانشگاه، سهم مهمی در پیشبرد این رویکرد پژوهشی داشته است.

تأسیس گرایش «مطالعات خلیج فارس»

در دهه هشتاد شمسی، با راه‌اندازی گرایش «مطالعات خلیج فارس» در مقطع کارشناسی ارشد در گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پژوهش‌های مرتبط با تاریخ و فرهنگ خلیج فارس به‌صورت علمی و روشمند پیگیری شد. این اقدام منجر به نگارش حدود دویست پایان‌نامه علمی و انتشار صدها مقاله دانشجویی و ده‌ها مقاله پژوهشی در نشریات علمی کشور طی نزدیک به دو دهه گذشته شده است. این آثار سهم قابل توجهی در گسترش ادبیات علمی مرتبط با خلیج فارس و شناخت دقیق‌تر مسائل تاریخی و سیاسی آن داشته‌اند.

این دستاورد بزرگ، هرچند حاصل تلاش جمعی استادان، پژوهشگران و نهادهای علمی و فرهنگی مختلف است، اما برنامه‌ریزی، تلاش و حضور مستمر دکتر محمدباقر وثوقی نقش محوری در شکل‌گیری و تداوم این فعالیت‌ها ایفا کرده است.

دکتر محمدباقر وثوقی: پژوهشگر برجسته تاریخ خلیج فارس

محمدباقر وثوقی، متولد سال ۱۳۳۷ در شهر لار، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته تاریخ ادامه داد. او مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه تربیت معلم و مدارک کارشناسی ارشد و دکتری را از دانشگاه تهران دریافت کرد. دکتر وثوقی سال‌ها در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران به فعالیت آموزشی و پژوهشی مشغول بود و در سال ۱۳۸۰ به عضویت هیئت علمی گروه تاریخ این دانشگاه درآمد.

او پیش از ورود به دانشگاه تهران نیز با نگارش رساله دکتری درباره خلیج فارس و انتشار کتب و مقالات متعدد در این حوزه، از پژوهشگران شناخته‌شده این منطقه بود. بازدیدهای میدانی مکرر از سواحل شمالی و جنوبی خلیج فارس و جزایر آن، عمق دانش و تجربه او را در این زمینه افزایش داد. در نهایت، در سال ۱۳۸۵ با همکاری مدیریت دانشکده و دیگر استادان گروه تاریخ و با محوریت دکتر وثوقی، تدوین سرفصل‌ها و تأسیس گرایش «مطالعات خلیج فارس» در مقطع کارشناسی ارشد به سرانجام رسید؛ اقدامی که زمینه گسترش بی‌سابقه پژوهش‌های دانشگاهی درباره تاریخ و فرهنگ این منطقه را فراهم آورد.

موضوعات پژوهشی و آثار برجسته

بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی دکتر وثوقی به مطالعه تاریخ خلیج فارس و مناطق پیرامونی آن اختصاص دارد. او در پژوهش‌های خود به موضوعاتی چون تاریخ بنادر جنوبی ایران، تحولات تجاری منطقه، جابه‌جایی کانون‌های بازرگانی، تاریخ هرمز و مناسبات خلیج فارس با سایر مناطق جهان از جمله چین پرداخته است. از آثار شناخته‌شده او می‌توان به کتاب‌های «وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی» و «اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران» اشاره کرد که در جشنواره فارابی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین، مقالاتی درباره مهاجرت اقوام در خلیج فارس، دزدان دریایی و بررسی اسناد تاریخی بندرعباس در فهرست پژوهش‌های او به چشم می‌خورد.

فعالیت‌های علمی وثوقی تنها به پژوهش‌های کتابخانه‌ای محدود نبوده و او در نشست‌ها و برنامه‌های علمی و فرهنگی مرتبط با خلیج فارس نیز حضوری فعال داشته است. وی در برنامه‌ای به مناسبت روز ملی خلیج فارس، به مسائل و دشواری‌های زندگی مردم ساکن در سواحل این منطقه نیز اشاره کرده است. علاوه بر تاریخ خلیج فارس، مباحثی مانند تاریخ محلی جنوب ایران، روابط ایران و اسپانیا و تاریخ اجتماعی مناطق جنوبی کشور نیز در مقالات علمی او مورد توجه قرار گرفته‌اند.

دکتر وثوقی از مهم‌ترین پژوهشگران معاصر در حوزه تاریخ خلیج فارس به شمار می‌رود. تمرکز اصلی تحقیقات او بر تاریخ بنادر، تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه هرمز، شهرهایی مانند میناب، تغییر مسیرهای تجاری و همچنین بررسی اسناد و نقشه‌های تاریخی مرتبط با این منطقه بوده است.

«تاریخ خلیج فارس و سرزمین‌های همجوار آن»

یکی از آثار مهم دکتر وثوقی، کتاب «تاریخ خلیج فارس و سرزمین‌های همجوار آن» است. این اثر آموزشی-پژوهشی حدود ۲۷۰ صفحه‌ای، به بررسی تحولات تاریخی خلیج فارس از دوره‌های کهن تا دوره‌های متأخر با تمرکز بر پیوندهای سیاسی، اقتصادی و دریایی این منطقه می‌پردازد.

در این اثر، خلیج فارس تنها به‌عنوان یک محدوده جغرافیایی معرفی نمی‌شود، بلکه به‌عنوان فضایی برای تعامل تمدن‌ها، بنادر و شبکه‌های تجاری مورد بررسی قرار می‌گیرد. نویسنده علاوه بر تاریخ سیاسی، به جنبه‌های اقتصادی و دریانوردی نیز توجه کرده است. موضوعاتی مانند شکل‌گیری و اهمیت بنادر، تحولات قدرت‌های محلی، و روابط ایران با قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای از جمله مباحث مورد توجه در این کتاب هستند.

ساختار کتاب به بررسی دوره‌های مختلف تاریخی خلیج فارس، از ایران باستان و دوره اسلامی تا دوران صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه اختصاص دارد. نقش بنادر در تجارت دریایی و تغییرات در مسیرهای بازرگانی نیز از محورهای مهم تحلیل در این اثر به شمار می‌آید. این کتاب با استفاده از منابع گوناگونی از جمله متون فارسی و عربی، اسناد تاریخی، نقشه‌های قدیمی و منابع اروپایی تدوین شده و بیشتر برای دانشجویان رشته تاریخ و علاقه‌مندان به مطالعات خلیج فارس تهیه شده و در دانشگاه پیام نور نیز به‌عنوان منبع آموزشی مورد استفاده قرار گرفته است.

دیگر آثار و افتخارات دکتر محمدباقر وثوقی

مجموعه آثار محمدباقر وثوقی در حوزه تاریخ خلیج فارس شامل کتب و مقالات پژوهشی متعددی است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار
• تاریخ خلیج فارس و سرزمین‌های همجوار آن
• وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی
• تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس: ملوک هرموز
• دزدان دریایی در خلیج فارس
• علل و عوامل جابه‌جایی کانون‌های تجاری در خلیج فارس
• اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران
• بررسی تاریخی، سیاسی و اجتماعی اسناد بندرعباس
• تحولات سیاسی صفحات جنوبی ایران

بخش قابل توجهی از این آثار بر دوره‌های اسلامی و به‌ویژه تحولات دوره صفویه و پس از آن تمرکز دارند و در آن‌ها موضوعاتی مانند تجارت دریایی، مهاجرت اقوام، تاریخ بنادر جنوبی ایران و بررسی اسناد تاریخی مورد توجه قرار گرفته است.

ارج‌نامه دکتر وثوقی با عنوان «از کران تا کرانه، ارج نامه دکتر محمد باقر وثوقی» به کوشش رسول جعفریان، گودرز رشتیانی و شهرام یوسفی‌فر، با مقالاتی درباره خلیج فارس، تاریخ، فرهنگ و تمدن، توسط انتشارات نگارستان اندیشه در سال ۱۴۰۳ منتشر شده است.

جوایز و افتخارات

تحقیقات ژرف و زحمات پژوهشی و آموزشی دکتر وثوقی مجموعه‌ای از افتخارات و جوایز را برای او به ارمغان آورده است:

• رتبه نخست جشنواره بین‌المللی فارابی برای کتاب وصف خلیج فارس (۱۳۸۷)
• جایزه جلال آل احمد برای کتاب علل و عوامل جابجایی کانون‌های تجاری در خلیج فارس (۱۳۹۰)
• برگزیده جشنواره آموزش دانشگاه تهران (۱۳۹۵)
• برگزیده سی و پنجمین دوره جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای کتاب اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران (۱۳۹۶)
• رتبه نخست نهمین دوره جشنواره بین‌المللی فارابی برای اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران (۱۳۹۶)