غربالگری سرطان پستان؛ ترس از تشخیص و اهمیت سواد سلامت در ایران

سرطان پستان، یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت زنان در سراسر جهان و ایران به شمار می‌رود. اگرچه نام این بیماری برای بسیاری از زنان هراس‌انگیز است، اما در صورت تشخیص به موقع، در غالب موارد قابل کنترل و درمان مؤثر خواهد بود. با این حال، علی‌رغم دسترسی فزاینده به اطلاعات و خدمات تشخیصی، بسیاری از زنان همچنان غربالگری را یک «انتخاب اختیاری» می‌دانند، نه «ضرورتی جدی و منظم».

ترس از شنیدن خبر بیماری، کمبود آگاهی در مورد روش‌های غربالگری و باورهای نادرست درباره ماموگرافی، از جمله عواملی هستند که موجب به تعویق افتادن مراجعه زنان برای انجام این اقدامات حیاتی می‌شوند.

ترس از تشخیص: بزرگ‌ترین مانع غربالگری پستان

دکتر مینا حسین‌زاده، متخصص مامایی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، با اشاره به اینکه بسیاری از زنان سرطان پستان را بیماری ترسناک و دور از دسترس می‌دانند، اظهار داشت: این تصورات نادرست، منجر به رواج اطلاعات غلط در جامعه می‌شود. برخی گمان می‌کنند که در صورت عدم احساس مشکل، خطری وجود ندارد؛ در حالی که سرطان پستان در مراحل اولیه اغلب بدون علامت است و همین موضوع، اهمیت غربالگری را دوچندان می‌کند.

وی تأکید کرد: متأسفانه ترس از تشخیص این بیماری، زنان را از انجام غربالگری باز می‌دارد. بسیاری از خانم‌ها نگرانند که مبادا «چیزی پیدا شود» و همین نگرانی، باعث تعلل در مراجعه می‌شود.

سرطان پستان در مراحل اولیه بی‌صداست

دکتر حسین‌زاده افزود: اما واقعیت این است که تشخیص زودهنگام بیماری، به معنای درمان ساده‌تر و موفق‌تر است. همان‌گونه که برای چکاپ دندان به طور منظم به دندانپزشک مراجعه می‌کنیم تا از بروز مشکلات جدی‌تر جلوگیری شود، غربالگری پستان نیز یک اقدام پیشگیرانه و آرامش‌بخش محسوب می‌شود.

وی بیان کرد: افزایش سواد سلامت در جامعه، زنان را با آرامش بیشتری به سمت معاینه و ماموگرافی سوق خواهد داد. هر زنی باید بداند که غربالگری نه تنها ترسناک نیست، بلکه یک رفتار مراقبتی بسیار ارزشمند است. توصیه می‌شود زنان حداقل سالی یک‌بار توسط متخصص معاینه شوند و خودآزمایی‌های ساده ماهانه را جدی بگیرند.

سبک زندگی سالم و ماموگرافی منظم؛ دو ستون پیشگیری

دکتر الهام سیدکنعانی، دیگر متخصص مامایی از دانشگاه علوم پزشکی تبریز، توصیه‌هایی برای زنان در سنین مختلف در خصوص پیشگیری از سرطان پستان ارائه داد. وی عنوان کرد: برای خانم‌های زیر ۴۰ سال، مهم‌ترین اقدام، یادگیری خودآزمایی ماهانه و مراجعه سالانه برای معاینه توسط پزشک است.

بهترین سن شروع ماموگرافی: ۴۰ سالگی

دکتر سیدکنعانی اضافه کرد: از ۴۰ سالگی به بالا، ماموگرافی نقش اصلی را در تشخیص زودهنگام ایفا می‌کند. البته، سبک زندگی سالم شامل تغذیه مناسب، ورزش منظم و کنترل وزن، در هر سنی احتمال ابتلا به این بیماری را کاهش می‌دهد.

وی اذعان کرد: بهترین سن برای آغاز ماموگرافی معمولاً ۴۰ سالگی است؛ اما در صورت وجود سابقه خانوادگی، فرد باید زودتر اقدام کند. توصیه می‌شود زنان بین ۴۰ تا ۵۵ سال هر سال ماموگرافی انجام دهند و پس از ۵۵ سالگی، بسته به نظر پزشک، معمولاً هر دو سال یک‌بار کافی است. نکته مهم، تداوم غربالگری است، نه انجام پراکنده و بدون برنامه.

اهمیت تداوم غربالگری پس از ۵۵ سالگی

دکتر سیدکنعانی مطرح کرد: اغلب بانوان در دهه ۵۰ زندگی خود هنوز پیگیر غربالگری هستند، اما با افزایش سن، انگیزه کاهش می‌یابد. این نگاه اشتباه است؛ زیرا خطر سرطان پستان با افزایش سن بیشتر می‌شود. زنان باید بدانند که کنار گذاشتن غربالگری در سنین بالاتر، خطر تشخیص دیرهنگام را افزایش می‌دهد.

نتایج یک مطالعه در تبریز: نقش سواد سلامت در پیشگیری

بر اساس نتایج مطالعه‌ای که توسط دکتر حسین‌زاده و دکتر سیدکنعانی در دانشگاه علوم پزشکی تبریز بر روی زنان بالای ۴۰ سال مراجعه‌کننده به مراکز سلامت شهر تبریز در سال ۱۴۰۱ انجام شد، مشخص گردید که میزان درک زنان ایرانی از سرطان پستان نسبتاً پایین و سطح سواد سلامت آنان در حد متوسط است.

یافته‌ها همچنین نشان دادند که بیش از نیمی از زنان مورد بررسی حداقل یک‌بار یکی از سه روش غربالگری شامل خودآزمایی پستان، معاینه بالینی و ماموگرافی را انجام داده‌اند؛ با این حال، تعداد بسیار کمی از آنان این اقدامات را در فواصل زمانی منظم و مطابق با دستورالعمل‌های علمی توصیه‌شده تکرار کرده‌اند.

این پژوهش نشان داد که سطح درک عمومی از سرطان پستان در میان زنان مورد بررسی پایین بوده و سواد سلامت آنان در حد متوسط ارزیابی شده است. جالب توجه اینکه زنانی که درک کمتری از سرطان داشتند، احتمال بیشتری داشت که حداقل یک‌بار خودآزمایی انجام داده باشند؛ اما این رفتار نیز منظم و مداوم نبوده است.

پژوهش همچنین نشان داد که زنان ۵۰ تا ۵۹ سال بیش از زنان بالای ۶۰ سال برای انجام ماموگرافی و معاینه بالینی اقدام می‌کنند. این تفاوت، نیاز به آموزش و آگاهی‌رسانی بیشتر در سنین بالاتر را برجسته می‌سازد. مجموع این یافته‌ها می‌تواند در برنامه‌ریزی سیاست‌های سلامت زنان، طراحی طرح‌های آموزشی و بهبود روند غربالگری در کشور مؤثر باشد.

جزئیات کامل این تحقیق در مقاله‌ای علمی با شناسه DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-024-66342-0 منتشر شده است. این پژوهش توسط مینا حسین‌زاده، الهام سیدکنعانی، لیلا شیخ نژاد، سپیده سلطانی و مژگان میرغفوروند در سامانه نشریات دانشگاه علوم پزشکی ایران، نشریه پرستاری جلد ۳۷، شماره ۱۴۷ به ثبت رسیده است.