چالش‌های زیست‌محیطی خلیج فارس: از گرمایش تا آلودگی‌های نفتی و نیاز به همکاری منطقه‌ای

اهمیت راهبردی و آسیب‌پذیری اکوسیستم

خلیج فارس، این پهنه آبی نیمه‌بسته و کم‌عمق، نه تنها یکی از مهمترین مسیرهای تجارت جهانی و شاهراه انرژی دنیا محسوب می‌شود، بلکه بخش قابل توجهی از ذخایر نفت و گاز جهان را در خود جای داده است. با این حال، به دلیل ویژگی‌های خاص خود از جمله عمق کم، تبادل محدود آب و زمان ماندگاری طولانی (حدود ۲.۵ سال)، ظرفیت خودپالایی پایینی دارد که آن را در برابر فشارهای انسانی و تغییرات اقلیمی بسیار آسیب‌پذیر کرده است.

چالش‌های زیست‌محیطی نگران‌کننده

دکتر قائمی به تفصیل به چالش‌های زیست‌محیطی متعددی اشاره کرد که پایداری این اکوسیستم را تهدید می‌کند:

• گرمایش سریع‌تر از میانگین جهانی: مطالعات پژوهشگاه اقیانوس‌شناسی نشان می‌دهد که گرمایش خلیج فارس با سرعتی نگران‌کننده در حال وقوع است.
• افزایش شوری و کاهش آب شیرین: سدسازی در بالادست رودخانه‌ها و نرخ تبخیر بالا، به افزایش شوری آب و کاهش ورودی آب شیرین منجر شده است.
• آلودگی‌های نفتی: حجم بالای حمل‌ونقل نفتی، این منطقه را در معرض تهدید جدی آلودگی‌های نفتی قرار داده است.
• ورود فاضلاب و آروه‌های شهری و صنعتی: ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی، بار مواد مغذی را در آب افزایش داده و تهدیدات زیست‌محیطی متعددی را به همراه دارد.
• میکروپلاستیک‌ها و فلزات سنگین: ورود این آلاینده‌ها به آب‌های خلیج فارس از دیگر چالش‌های جدی است.
• اسیدی شدن آب و کاهش اکسیژن (هایپوکسی): این پدیده در حال افزایش است و ساختار اکوسیستم و پایداری منابع شیلاتی را تهدید می‌کند.

وضعیت صخره‌های مرجانی و جنگل‌های حرا

مرجان‌های خلیج فارس، با وجود سازگاری نسبی با دمای بالای آب، تحت فشار شدید گرمایش، اسیدی شدن آب و آلودگی‌های نفتی و صنعتی قرار گرفته‌اند. افزایش دمای سطح دریا و اسیدی شدن آب، پدیده سفیدشدگی مرجان‌ها را تشدید و توان بازسازی آن‌ها را کاهش داده است. همچنین، فعالیت‌های نفت و گاز در مناطقی مانند خارک و نایبند، تخریب این زیستگاه‌ها را تسریع کرده است.

جنگل‌های حرا، به عنوان ذخایر مهم کربن آبی (بلو کربن)، نقش حیاتی در جذب کربن، کاهش فرسایش ساحلی و حفظ تنوع زیستی دارند. اما توسعه سواحل، آلودگی‌ها و تغییرات هیدرولوژیکی، این زیستگاه‌های ارزشمند را تهدید می‌کنند، هرچند اقداماتی برای احیا و حفاظت از آن‌ها در حال انجام است.

تأثیر ریزگردها و تنش‌های منطقه‌ای

باد غالب منطقه (باد شمال) سالانه حجم قابل توجهی از گرد و غبار را وارد خلیج فارس می‌کند. این ریزگردها موجب افزایش کدورت آب، کاهش نفوذ نور و انتقال آلاینده‌ها شده و بر فرآیند فتوسنتز و کل زنجیره غذایی تأثیر منفی می‌گذارند. همچنین، سلامت مرجان‌ها و زیستگاه‌های حساس دریایی را مختل می‌کنند.

دکتر قائمی تأکید کرد که هرگونه تنش یا درگیری در این منطقه می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی جدی، به‌ویژه از طریق نشت‌های نفتی، به همراه داشته باشد و علاوه بر تخریب زیستگاه‌ها، در انجام پایش‌های علمی و تحقیقاتی نیز اختلال ایجاد می‌کند.

راهکار: همکاری منطقه‌ای و دیپلماسی علمی

در پایان، رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی خلیج‌فارس بوشهر خاطرنشان کرد که حفاظت از محیط‌زیست خلیج فارس بدون همکاری منطقه‌ای و تقویت دیپلماسی علمی امکان‌پذیر نیست و نیازمند یک رویکرد جامع و مشترک از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس است.