واگرایی بازار طلا در ایران: علل صعود قیمت‌ها و راهکارهای بنیادی

علی عقیلی، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با ایسنا، به بررسی علل واگرایی صعود قیمت طلا در ایران و افت اونس جهانی پرداخت. وی تأکید کرد که این پدیده ناشی از ترکیب چندین متغیر کلیدی در اقتصاد ایران است که مهم‌ترین آن، افزایش نرخ ارز محسوب می‌شود. با وجود کاهش قیمت جهانی طلا، تنش‌های منطقه‌ای و تشدید محدودیت‌های اقتصادی، نرخ دلار در داخل کشور رو به افزایش گذاشته و همین امر موجب رشد قیمت طلا و سکه شده است.

این وضعیت تنها به بازار طلا محدود نمی‌شود؛ بسیاری از کالاها نیز هنوز با نرخ‌های پایین‌تر از واقعیت، مانند دلار ۱۳۰ هزار تومانی، قیمت‌گذاری می‌شوند که نشان‌دهنده پتانسیل رشد بیشتر قیمت‌ها در آینده است.

رابطه طلا و نفت: پناهگاه امن در بی‌ثباتی

عقیلی به رابطه سنتی معکوس میان قیمت جهانی نفت و طلا اشاره کرد. به طور معمول، با افزایش قیمت نفت، کشورهای واردکننده برای جبران کسری بودجه و آثار تورمی، بخشی از ذخایر طلای خود را به فروش می‌رسانند که این امر به کاهش قیمت جهانی طلا منجر می‌شود. برعکس، در زمان کاهش قیمت نفت، سرمایه‌گذاران به سمت طلا هجوم می‌برند و قیمت آن افزایش می‌یابد.

«طلا همچنان دارایی پناهگاهی است و در دوره‌های نااطمینانی اقتصادی و ریسک‌های سیاسی، تقاضای آن بیشتر می‌شود. این رفتار در بازار داخلی نیز مشهود است؛ با افزایش نااطمینانی و رشد نرخ ارز، سرمایه‌گذاران برای حفظ ارزش دارایی خود به سمت طلا می‌روند.»

این تقاضا باعث شده است که قیمت طلا و سکه در ایران، برخلاف روند جهانی، افزایشی باقی بماند.

سیاست‌های مقطعی دولت: مسکن یا درمان؟

کارشناس اقتصادی به سیاست دولت برای عرضه گسترده سکه و کنترل هیجانات بازار اشاره کرد و آن را «مسکنی موقتی» دانست، نه یک «درمان اساسی».

• کاهش موقت تقاضا: این سیاست‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت شیب افزایش تقاضا را کاهش دهد.
• آسیب به ذخایر بانک مرکزی: فروش گسترده سکه از ذخایر بانک مرکزی، یک دارایی حیاتی کشور را کاهش می‌دهد.
• افزایش سفته‌بازی: این اقدامات می‌تواند رفتار سفته‌بازانه را در بازار افزایش دهد.

به گفته عقیلی، تا زمانی که مشکلات بنیادین اقتصاد مانند رشد نقدینگی، بی‌ثباتی نرخ ارز و نبود سیاست‌های پایدار اصلاح نشود، عرضه سکه تنها تأخیری در بروز بحران است.

تجربه‌های گذشته و تبعات اجتماعی

عقیلی با یادآوری تجربه‌های گذشته، از جمله پرونده «سلطان سکه»، خاطرنشان کرد که حتی برخوردهای قضایی شدید نیز نتوانسته مشکلات ساختاری بازار را از بین ببرد. وی افزود:

این امر نشان می‌دهد که رویکردهای دستوری و مقطعی نمی‌تواند مانع رشد قیمت‌ها شود. ادامه وضعیت کنونی، کاهش ارزش پول ملی و تضعیف قدرت خرید اقشار حقوق‌بگیر، به‌ویژه کارمندان و کارگران با درآمدهای ثابت را به دنبال خواهد داشت و می‌تواند تبعات اجتماعی گسترده‌ای ایجاد کند.

راهکارهای بنیادی برای نجات اقتصاد

برای نجات اقتصاد، عقیلی بر لزوم اتخاذ «درمان‌های بنیادی» به جای «مسکن‌های مقطعی» تأکید کرد. این اقدامات شامل:

• اصلاح ساختار بودجه: بازنگری و بهینه‌سازی بودجه کشور.
• استقلال سیاست‌گذاری پولی: اعطای استقلال بیشتر به بانک مرکزی در تصمیم‌گیری‌های پولی.
• سامان‌بخشی به بازار ارز: ایجاد ثبات و پیش‌بینی‌پذیری در بازار ارز.

این اقدامات ضروری است تا اقتصاد از چرخه تورم و بی‌اعتمادی خارج شود.

پیامدهای اجتماعی فشار اقتصادی طولانی‌مدت

فشار اقتصادی طولانی‌مدت می‌تواند پیامدهای اجتماعی عمیقی داشته باشد. سیاست‌گذاران باید به آثار انباشته‌شده تورم و کاهش قدرت خرید توجه جدی داشته باشند. نارضایتی‌های اجتماعی ریشه در مسائل اقتصادی دارد و باید با رویکردهای بلندمدت و تخصصی مدیریت شود تا از بروز آسیب‌های اجتماعی جلوگیری گردد.

مهم‌ترین اولویت، خارج کردن اقتصاد کشور از وضعیت نوسانی و ایجاد مسیری پیش‌بینی‌پذیرتر است. ناپایداری متغیرهایی مانند نرخ ارز، هزینه تولید، قیمت مواد اولیه و شرایط تجارت خارجی، بر تمام جنبه‌های زندگی روزمره مردم تأثیر می‌گذارد و افزایش هزینه تولید در صنایعی مانند خودرو نیز بخشی از همین زنجیره است.

تأثیر افزایش نرخ ارز بر سایر بخش‌ها

افزایش بهای ارز تنها محدود به بازار طلا و سکه نیست؛ این موضوع به صورت زنجیره‌ای بر قیمت تمام نهاده‌های وارداتی اثر می‌گذارد. هر زمان نرخ ارز بالا می‌رود، هزینه تأمین مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و حتی محصولات اساسی مانند نهاده‌های دامی افزایش می‌یابد که تأمین نیازهای پایه را با چالش روبه‌رو می‌کند.

اگر روند فعلی ادامه یابد، فشار قیمتی ممکن است به بخش‌هایی مانند دام و طیور منتقل شود. با وجود خودکفایی ایران در تولید برخی محصولات کشاورزی مانند گندم، وابستگی به واردات نهاده‌های دامی همچنان وجود دارد. اختلال در تأمین این نهاده‌ها می‌تواند بر تولید گوشت سفید و قرمز و در نهایت بر افزایش قیمت در سبد غذایی خانوار تأثیر بگذارد.

رفتار سرمایه‌گذاران خرد و کلان

کارشناس بازار طلا به رفتار متفاوت سرمایه‌گذاران بزرگ و خرد اشاره کرد:

• سرمایه‌گذاران عمده: با دسترسی به تیم‌های تحلیلی و مشاوران حرفه‌ای، تصمیمات مبتنی بر تحلیل بنیادی و تکنیکال می‌گیرند.
• سرمایه‌گذاران خرد: گزینه‌های سرمایه‌گذاری محدودی دارند و با خارج شدن بازارهای خودرو و مسکن از دسترس و دشواری خرید ارز، اغلب به سمت طلا روی می‌آورند.

در حال حاضر، بخش زیادی از خریدها در بازار مربوط به طلاهای خرد، سکه‌های نیم و ربع سکه و حتی طلای مستعمل است که نشان‌دهنده تلاش مردم برای حفظ ارزش دارایی خود است تا سودآوری. با این حال، بالا بودن حباب قیمتی در بازار سکه نشانه‌ای از ورود هیجانی تقاضا و نگرانی از آینده نرخ ارز است.

وقتی یکی از مزیت‌های اصلی بورس، یعنی امکان نقد شدن سریع سهام از بین برود، طبیعی است که بخشی از سرمایه‌ها از آن خارج شده و به بازارهای دیگر مانند طلا منتقل شود. برای بازگرداندن آرامش به بازارها، ایجاد ثبات و اعتماد مهم‌ترین نیاز است. تا زمانی که سیاست‌های اقتصادی کوتاه‌مدت و غیرقابل پیش‌بینی باقی بماند، سرمایه‌گذاران خرد و بزرگ به سمت دارایی‌های امن مانند طلا حرکت خواهند کرد.