خبر کامل
تخریب گسترده میراث فرهنگی ایران در جنگ ۴۰ روزه؛ از بمباران تا حفاری‌های غیرمجاز
ایران‌شناسان و باستان‌شناسان نسبت به میزان خسارت‌های گسترده واردشده به میراث فرهنگی ایران در جریان جنگ ۴۰ روزه ابراز نگرانی کرده‌اند. با برقراری آتش‌بس، جزئیات بیشتری از وضعیت آثار تاریخی و فرهنگی و میزان خسارات واردشده روشن شده است که چشم‌انداز بازسازی آن‌ها با چالش‌های جدی روبه‌روست.
میزان خسارات و ابعاد فاجعه
مقام‌های رسمی ایران گزارش داده‌اند که در مقایسه با برآوردهای اولیه، تعداد بیشتری از آثار تاریخی در جریان جنگ اخیر آسیب دیده‌اند. دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو ایران در اول اردیبهشت‌ماه اعلام کرد که حدود ۱۶۰ میراث فرهنگی و تاریخی در جنگ ۴۰ روزه آسیب دیده‌اند که به معنای آسیب دیدن چهار اثر تاریخی در هر روز جنگ است.
برآوردهای اولیه از خسارت مالی به آثار تاریخی رقمی در حدود ۷.۵ هزار میلیارد تومان تخمین زده می‌شود. این خسارت‌ها در ۲۰ استان کشور پراکنده شده و بیشترین میزان آسیب به ترتیب در استان‌های تهران، اصفهان و کردستان ثبت شده است.
در شرایطی که ایران با مشکلات اقتصادی و مالی ناشی از تحریم‌ها و پیامدهای جنگ مواجه است، بازسازی این آثار می‌تواند چالش‌برانگیز و زمان‌بر باشد و تأخیر در آن، خسارت‌های بیشتری را در آینده به دنبال خواهد داشت.
میراث فرهنگی؛ نه ابزار سیاسی، که هویت ملی
تورج دریایی، ایران‌شناس و استاد تاریخ، نگرانی خود را از تبدیل شدن میراث فرهنگی به ابزاری سیاسی یا «زمین بازی فوتبال» میان جریان‌های سیاسی ابراز کرده است. او تأکید دارد که:
«این آثار بخشی از تاریخ و هویت ما هستند و اگر از بین بروند، جایگزین ندارد.»
مدیر مرکز «مطالعات ایران و فرهنگ» در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، میراث فرهنگی را موضوعی فراجناحی می‌داند که متعلق به تمام مردم ایران، منطقه و بخشی از میراث جهانی است.
همزمان با انتشار گزارش‌ها درباره تخریب آثار تاریخی، بیش از ۳۲۰ پژوهشگر، استاد دانشگاه و متخصص حوزه میراث فرهنگی از سراسر جهان با انتشار بیانیه‌ای، حمله به این آثار را محکوم کرده و از ناکارآمدی نهادهای بین‌المللی در حفاظت از آن‌ها ابراز ناامیدی کرده‌اند. امضاکنندگان این بیانیه خواستار توقف فوری حملات، لحاظ شدن حفاظت از میراث فرهنگی در برنامه‌ریزی‌های نظامی و پاسخگویی عاملان این خسارت‌ها شده‌اند. همچنین از نهادهایی مانند یونسکو، ایکوموس و شبکه بین‌المللی «سپر آبی» خواسته‌اند که موضعی صریح اتخاذ کرده و از ابزارهای دیپلماتیک و حقوقی برای جلوگیری از ادامه این روند استفاده کنند.
کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ و تعهدات بین‌المللی
بیانیه پژوهشگران به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در شرایط جنگی اشاره کرده و حملات صورت‌گرفته از جانب آمریکا و اسراییل را «ناقض حقوق بین‌الملل» دانسته است.
اصول کنوانسیون لاهه
کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه بر پایه دو اصل «احترام و حفاظت» از میراث تاریخی تصویب شده و تأکید دارد که «آسیب به میراث فرهنگی هر ملت، آسیب به میراث مشترک بشریت است.» این کنوانسیون تعهدات مشخصی را برای دولت‌ها در سه مرحله «پیش از جنگ»، «حین جنگ» و «پس از جنگ» تعیین کرده است:
- پیش از درگیری: دولت‌ها موظف به برنامه‌ریزی برای حفاظت از میراث فرهنگی، شامل تهیه فهرست جامع آثار، مستندسازی، پیش‌بینی پناهگاه‌های امن و آموزش نیروهای نظامی هستند.
- در زمان جنگ: اصل اساسی «احترام به اموال فرهنگی» است. دولت‌ها باید از هرگونه استفاده نظامی از بناهای فرهنگی و اقدامات خصمانه علیه آن‌ها خودداری کنند. حتی در صورت وجود اهداف نظامی، باید اصل «تناسب» رعایت شود. نشان بین‌المللی «سپر آبی» برای شناسایی و حفاظت از این اموال استفاده می‌شود. غارت، سرقت و تخریب عمدی میراث فرهنگی ممنوع بوده و می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود.
- پس از جنگ: دولت‌ها موظف به بازگرداندن اموال فرهنگی منتقل‌شده، مرمت و بازسازی آثار آسیب‌دیده و پیگرد قانونی عاملان تخریب یا قاچاق هستند. همکاری‌های بین‌المللی نیز برای بازسازی و حفاظت بلندمدت تأکید شده است.
چالش‌های حفاظت و تجربیات گذشته
تورج دریایی، ضمن محکوم کردن حمله به میراث تاریخی ایران، می‌گوید که آثار تاریخی بخشی از هویت ملی هستند و نابودی آن‌ها از نظر حرفه‌ای و احساسی نگران‌کننده است. او به تجربیات گذشته در عراق، سوریه، لبنان و افغانستان اشاره می‌کند که در بسیاری موارد، صدای متخصصان محلی به جایی نرسید و توجه جهانی زمانی جلب شد که بخش بزرگی از میراث از بین رفته بود.
آقای دریایی با اشاره به حمله سال ۲۰۰۳ آمریکا به عراق و تاراج موزه‌های این کشور و تخریب گسترده میراث فرهنگی توسط گروه‌هایی مانند داعش، تأکید می‌کند که ایران با هزاران محوطه و بنای تاریخی، با چالش‌های جدی در حفاظت از این حجم عظیم آثار بدون منابع مالی کافی مواجه است. او همچنین هشدار می‌دهد که استفاده از اماکن تاریخی برای مقاصد نظامی بسیار خطرناک است، زیرا بهانه‌ای برای هدف قرار دادن آن‌ها به طرف مقابل می‌دهد.
در دی‌ماه ۱۴۰۳، معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت میراث فرهنگی اعلام کرد که از بیش از یک میلیون اثر تاریخی شناسایی‌شده در ایران، تنها حدود ۴۰ هزار اثر (۴ درصد) به ثبت ملی رسیده‌اند.
آثار آسیب‌دیده در استان‌ها
مقام‌های مسئول در ایران آمار متفاوتی بین ۱۴۰ تا ۱۶۰ اثر تاریخی آسیب‌دیده را منتشر کرده‌اند. در بیانیه‌ای که در ۲۶ فروردین‌ماه به امضای پژوهشگرانی چون تورج دریایی، بیژن روحانی و عباس امانت رسید، به ۱۳۰ اثر اشاره شده که ۱۰۰ مورد از آن‌ها «راستی‌آزمایی» شده‌اند.
برخی از آثار آسیب‌دیده شامل «کاخ سنا» (ساختمان سابق مجلس شورای اسلامی) است که به صورت مستقیم هدف حملات قرار گرفته است. حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، اعلام کرده که برخی از بناهای تخریب‌شده قدمتی ۴۵۰ تا ۶۰۰ ساله دارند و حتی پس از مرمت، اصالت اولیه آن‌ها به‌طور کامل «قابل بازگشت نیست».
هیئت‌های تخصصی برای مستندسازی خسارت‌ها به شهرهایی مانند سنندج، کرمانشاه، خرم‌آباد، اصفهان و تهران اعزام شده‌اند و انتظار می‌رود کارشناسان یونسکو برای بررسی میدانی وارد ایران شوند.
فهرست برخی از آثار آسیب‌دیده:
- تهران (بیش از ۶۰ اثر): کاخ گلستان، مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد (شامل ۱۴ موزه)، پادگان ۰۶، مجموعه سلطنت‌آباد، دانشگاه جنگ در میدان حر، ساختمان انستیتو پاستور ایران، موزه تاریخ کانون پرورش فکری، عمارت کلاه فرنگی عشرت‌آباد، عمارت کلاه فرنگی زندان قصر، کاخ مرمر.
- اصفهان: کاخ موزه چهلستون، موزه هنرهای تزیینی (عمارت رکیب خانه)، مسجد جامع عباسی و مجموعه بناهای میدان نقش جهان (مسجد شیخ لطف‌الله، کاخ عالی‌قاپو، سردر قیصریه).
- کردستان: عمارت سالار سعید (موزه باستان‌شناسی)، عمارت آصف وزیری (خانه کرد)، عمارت خسروآباد و عمارت ملک‌التجار.
- کرمانشاه: مسجد ابوتراب، تکیه بیگلربیگی (موزه خط و کتابت و موزه پارینه‌سنگی)، دبیرستان کزازی (موزه آموزش و پرورش) و خانه سوری.
- لرستان: مجموعه فلک‌الافلاک و موزه مردم‌شناسی و باستان‌شناسی آن، مسجد توسلی، خانه آخوند ابو (موزه زبان و فرهنگ لرستان)، قلعه مظفری.
«گنج‌یابی در سایه جنگ» و حفاری‌های غیرمجاز
نگرانی‌ها درباره تخریب آثار تاریخی تنها به بمباران محدود نمی‌شود؛ گزارش‌ها حاکی از افزایش حفاری‌های غیرمجاز در سایه جنگ است. روزنامه «پیام ما» در گزارشی با عنوان «گنج‌یابی در سایه جنگ» در ۲۵ فروردین‌ماه، از سوءاستفاده افراد سودجو از فضای جنگی کشور برای حفاری در محوطه‌های تاریخی و یافتن اشیای عتیقه خبر داده است.
سیاوش آریا، پژوهشگر میراث فرهنگی، از گسترش کندوکاوهای غیرمجاز در مناطقی چون فیروزآباد، فراشبند، داراب، نورآباد و رستم در استان فارس خبر داده و گفته است که «حفاری‌ها در دوران جنگ شدت گرفته و در روزهای آتش‌بس نیز ادامه یافته است.» این پدیده در استان‌های خراسان رضوی، ایلام، اندیمشک و کرمان نیز گزارش شده است. این فعالیت‌ها در حالی که به دنبال گنج‌های اغلب غیرموجود هستند، میراث واقعی و غیرقابل جایگزین کشور را از بین می‌برند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
