سباستین ساوه: تاریخ‌سازی در ماراتن لندن و راز برتری دوندگان شرق آفریقا

رکوردشکنی تاریخی در لندن

ساوه، دونده ۳۰ ساله کنیایی، با زمان خیره‌کننده خود، رکورد قبلی کلوین کیپتوم فقید (۲ ساعت و ۳۵ ثانیه در سال ۲۰۲۳) را بیش از یک دقیقه بهبود بخشید. پیش از این، الیود کیپچوگه از کنیا در سال ۲۰۱۹ توانسته بود ماراتن را در زمانی کمتر از دو ساعت بدود، اما آن رکورد به دلیل شرایط کنترل‌شده و غیررسمی مسابقه، مورد تأیید فدراسیون جهانی دوومیدانی قرار نگرفت. در رقابت اخیر لندن، یومیف کجلچا از اتیوپی نیز با زمان ۱ ساعت و ۵۹ دقیقه و ۴۱ ثانیه، دوم شد و او نیز موفق به ثبت زمانی کمتر از دو ساعت گردید.

در بخش زنان نیز، تیگست آسیفا از اتیوپی با ثبت زمان ۲ ساعت و ۱۵ دقیقه و ۴۱ ثانیه، رکورد جهانی خود را بهبود بخشید و برتری دوندگان شرق آفریقا را در هر دو بخش مردان و زنان تأیید کرد.

چرا شرق آفریقا مهد دوندگان استقامت است؟

پرسش اساسی این است که چگونه دوندگان شرق آفریقا، به ویژه از کنیا و اتیوپی، توانسته‌اند چنین تسلطی بر دوهای استقامت در سطح جهانی پیدا کنند. در پنج دوره اخیر بازی‌های المپیک، بیشتر مدال‌های رشته‌های دو از ۸۰۰ متر به بالا به دوندگان این دو کشور تعلق گرفته است. همچنین، در ماراتن مردان تنها دو مورد از بیست رکورد برتر تاریخ و در بخش زنان ۱۸ نفر از ۲۰ دونده برتر تاریخ، از کنیا یا اتیوپی هستند.

عوامل کلیدی موفقیت

یکی از مهم‌ترین عوامل در این برتری، منطقه کوهستانی «دره ریفت» در شرق آفریقا است که زادگاه بیشتر دوندگان نخبه کنیا و اتیوپی محسوب می‌شود. مطالعات علمی نشان داده‌اند که دوندگانی که در ارتفاعات بالاتر از سطح دریا زندگی و تمرین می‌کنند، به دلیل شرایط کم‌اکسیژن، قلب و ریه‌های قوی‌تری پیدا می‌کنند.

با این حال، این عامل به تنهایی کافی نیست. کشورهایی مانند نپال و بولیوی نیز جمعیت‌هایی در ارتفاعات دارند اما نتوانسته‌اند به موفقیت مشابهی دست یابند. آنچه دوندگان کنیا و اتیوپی را متمایز می‌کند، تبدیل شدن دویدن به بخشی از زندگی روزمره و فرهنگ آن‌ها در طول نسل‌هاست.

فرهنگ و انگیزه‌های اقتصادی

با وجود پیشرفت شهرنشینی در آفریقا، دویدن در جاده همچنان در کنیا و اتیوپی جایگاه فرهنگی خاصی دارد. مارک رویگ، دونده سابق اسپانیایی و مربی کنونی در شهر ایتن (معروف به «خانه قهرمانان» و زادگاه بسیاری از دوندگان برجسته کنیا)، به این نکته اشاره می‌کند که دیدن قهرمانان در زندگی روزمره، به جوان‌ترها انگیزه می‌دهد تا دویدن را به عنوان یک مسیر حرفه‌ای دنبال کنند.

رویگ می‌گوید: «همان‌طور که کودکان در برزیل و آرژانتین رویای فوتبالیست شدن دارند، کنیایی‌ها هم دویدن را فرصتی برای تأمین زندگی می‌بینند و از داشتن این همه الگوی موفق الهام می‌گیرند.» چشم‌انداز کسب درآمد از این ورزش، به ویژه در مناطقی که فقر همچنان مسئله‌ای جدی است، نقش مهمی در این انگیزه ایفا می‌کند.

تفاوت رکورد ساوه با کیپچوگه

الیود کیپچوگه در سال ۲۰۱۹ در یک رویداد ویژه در وین، ماراتن را در زمان ۱ ساعت و ۵۹ دقیقه و ۴۰ ثانیه طی کرد. با این حال، این زمان به دلیل شرایط خاص مسابقه (مانند حضور دوندگان نخبه برای تعیین سرعت و اثر آیرودینامیک، و دریافت نوشیدنی از طریق دوچرخه) از سوی فدراسیون جهانی دوومیدانی به رسمیت شناخته نشد. در مقابل، رکورد سباستین ساوه در ماراتن لندن، به عنوان یک رقابت رسمی، به رسمیت شناخته شده است.

اندرو جونز، استاد علوم ورزشی بریتانیایی که در پروژه‌های کیپچوگه همکاری داشته، می‌گوید: «شخصا برایم مهم نیست که این رکورد رسمی نیست. همه در این رشته می‌خواستند بدانند آیا دویدن زیر دو ساعت ممکن است یا نه و ما ثابت کردیم که ممکن است. حتی در شرایط کنترل‌شده هم کیپچوگه باید عملکردی فوق‌العاده ارائه می‌داد تا به چنین زمانی برسد.»

فشار سنگین بر بدن دوندگان ماراتن

ثبت زمان‌های سطح بالا در ماراتن، نیازمند تحمل فشار قابل توجهی بر بدن است. کلوین کیپتوم در سال ۲۰۲۳ ماراتن شیکاگو را با میانگین سرعت ۲ دقیقه و ۵۱ ثانیه در هر کیلومتر طی کرد، در حالی که میانگین سرعت دوندگان آماتور مرد حدود ۶ دقیقه و ۴۳ ثانیه در هر کیلومتر است.

اندرو جونز توضیح می‌دهد: «این مسافت طولانی است که باید با شدت بالا طی شود؛ در هر سطحی از توانایی، بدن تحت فشار قرار می‌گیرد. در کنار آن، فشار ذهنی هم وجود دارد.» این فشار بر عضلات، استخوان‌ها و مفاصل، به همراه تمرین‌های سنگین (که در آن ورزشکاران دست‌کم هفته‌ای ۱۶۰ کیلومتر می‌دوند)، دلیل این است که دوندگان نخبه تنها می‌توانند در چند مسابقه در سال شرکت کنند.

ظهور «شگفتی دره ریفت»

مارتین کینو، تحلیل‌گر دوومیدانی کنیا، پیش‌تر احتمال ظهور یک «شگفتی دیگر از دره ریفت» را مطرح کرده بود؛ همانند کیپتوم که در سال ۲۰۲۳ در سومین ماراتن خود رکورد جهان را شکست. سباستین ساوه، دونده ۳۱ ساله متولد دره ریفت، با چهارمین حضور خود در ماراتن لندن و ثبت این رکورد، دقیقاً همین پیش‌بینی را محقق ساخت. او پیش از این نیز در هر سه مسابقه قبلی خود پیروز شده بود.

پیشرفت زنان در ماراتن

دوندگان زن تنها از دهه ۱۹۷۰ اجازه شرکت در رقابت‌های اصلی ماراتن را یافتند و تا دهه ۱۹۸۰ امکان حضور آن‌ها در المپیک فراهم شد. با این حال، آن‌ها پیشرفت چشمگیری داشته‌اند. بهترین زمان ماراتن زنان از حدود ۲ ساعت و ۵۵ دقیقه در سال ۱۹۷۱ به ۲ ساعت و ۱۷ دقیقه در سال ۲۰۰۲ کاهش یافت. بریجید کوسگی کنیایی در سال ۲۰۱۹ این رکورد را به ۲ ساعت و ۱۴ دقیقه و ۴ ثانیه بهبود داد و تیگست آسیفا اتیوپیایی در سپتامبر ۲۰۲۳ با زمان ۲ ساعت و ۱۱ دقیقه و ۵۳ ثانیه، رکورد جدیدی ثبت کرد.

برخی دانشمندان ورزشی آمریکایی در سال ۲۰۱۵ مطرح کرده بودند که زنان شاید از پیش به مرز «غیرممکن» خود رسیده باشند، زمانی که پائولا رادکلیف بریتانیایی در سال ۲۰۰۳ ماراتن لندن را در ۲ ساعت و ۱۵ دقیقه و ۲۵ ثانیه دوید. با این حال، رکوردهای اخیر نشان می‌دهد که همچنان امکان پیشرفت وجود دارد.