ضایعات کشاورزی؛ چالش بزرگ اقتصاد ایران و راهکار تقویت تاب‌آوری غذایی

ابعاد نگران‌کننده ضایعات کشاورزی در ایران

بر اساس گزارش‌ها، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از کل محصولات کشاورزی در ایران به ضایعات تبدیل می‌شوند. این رقم در مورد برخی محصولات خاص حتی به ۴۰ درصد نیز می‌رسد که نشان‌دهنده ابعاد گسترده این معضل است. هر واحد محصول از دست رفته، معادل سرمایه و نیروی کاری است که بدون بازگشت هزینه هدر رفته است.

کاهش ضایعات در اسناد بین‌المللی، یکی از موارد مهم برای تقویت تاب‌آوری غذایی به شمار می‌رود. ضایعات کشاورزی نقطه تلاقی مسائلی از قبیل بحران آب، ناکارآمدی زنجیره تأمین و موارد دیگر است.

برای کشوری که با بحران آب، فشارهای اقتصادی و نیاز فوری به افزایش بهره‌وری مواجه است، از دست دادن ۲۰ تا ۳۰ درصد محصولات کشاورزی به شکل ضایعات، غیرقابل قبول است. کاهش ضایعات کشاورزی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی، کاهش فشار بر منابع محیط‌زیستی و افزایش توان صادراتی کشور است.

تفاوت ماهیت ضایعات در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه

ماهیت ضایعات کشاورزی می‌تواند تصویری از توسعه‌یافتگی کشورها ارائه دهد. در کشورهای توسعه‌یافته، بخش عمده ضایعات در مراحل پایانی زنجیره، یعنی در شبکه خرده‌فروشی و در سطح مصرف‌کننده رخ می‌دهد. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه‌یافته، ضایعات عمدتاً در مراحل ابتدایی زنجیره تولید شکل می‌گیرد:

• زمان برداشت
• حمل‌ونقل
• نگهداری
• مراحل اولیه توزیع

نبود زیرساخت‌های مناسب نگهداری، ضعف در فناوری‌های برداشت، کمبود امکانات سردخانه‌ای و مشکلات لجستیکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری این نوع ضایعات در کشورهای در حال توسعه هستند.

چرا افزایش تولید لزوماً به افزایش عرضه منجر نمی‌شود؟

در ایران، بخش قابل‌توجهی از محصولات کشاورزی، به‌ویژه محصولات باغی و فسادپذیر، در مراحل پس از برداشت و پیش از رسیدن به بازار از بین می‌روند. عواملی چون:

• محدودیت ظرفیت سردخانه‌ها
• ضعف در بسته‌بندی و نگهداری استاندارد
• مشکلات حمل‌ونقل
• نبود زنجیره سرد منسجم

باعث می‌شود بخشی از محصول تولید شده، امکان عرضه مؤثر در بازار را پیدا نکند. در چنین شرایطی، حتی افزایش تولید نیز لزوماً به افزایش عرضه واقعی در بازار منجر نخواهد شد.

این مساله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آن را در کنار محدودیت‌های منابع طبیعی، به‌ویژه منابع آب، قرار دهیم. بخش کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب در کشور است و هر مقدار محصولی که به ضایعات تبدیل می‌شود، در عمل معادل هدررفت منابع آبی است که برای تولید آن مصرف شده‌اند.

راهکارهای کاهش ضایعات و توسعه پایدار

پرداختن به مساله ضایعات کشاورزی نیازمند نگاهی جامع به کل زنجیره ارزش کشاورزی است. محورهای مهم این مساله شامل موارد زیر است:

• توسعه زیرساخت‌های پس از برداشت: افزایش ظرفیت و دسترسی به سردخانه‌ها.
• بهبود سیستم‌های بسته‌بندی: استفاده از روش‌های استاندارد و کارآمد.
• تقویت شبکه حمل‌ونقل: ایجاد سیستم حمل‌ونقل مناسب برای محصولات فسادپذیر.
• اصلاح سازوکارهای بازار: ایجاد ارتباط مؤثرتر میان تولیدکنندگان و شبکه‌های توزیع.
• ارتقای دانش فنی: آموزش و به‌روزرسانی در مراحل برداشت، درجه‌بندی و فرآوری اولیه محصولات.

توسعه صادرات محصولات کشاورزی نیز تنها زمانی می‌تواند پایدار باشد که زنجیره تولید تا عرضه از کارایی لازم برخوردار باشد. محصولی که در مراحل پس از برداشت دچار افت کیفیت می‌شود یا امکان نگهداری و حمل مناسب ندارد، ظرفیت حضور در بازارهای صادراتی را از دست می‌دهد. بنابراین، ضایعات بالا نه‌تنها نشانه‌ای از هدررفت منابع، بلکه مانعی برای توسعه پایدار صادرات کشاورزی نیز به شمار می‌رود.

نتیجه‌گیری: گامی به سوی بهره‌وری و امنیت غذایی

مساله ضایعات کشاورزی را باید به عنوان بخشی از تصویر بزرگ‌تر اقتصاد کشاورزی در نظر گرفت؛ تصویری که در آن بهره‌وری منابع، مدیریت آب، کارایی زنجیره تأمین و سیاست‌های تجاری به یکدیگر پیوند خورده‌اند. در کشوری که با محدودیت منابع آب و فشارهای اقتصادی مواجه است، کاهش ضایعات می‌تواند به افزایش بهره‌وری، تقویت امنیت غذایی و بهبود توان رقابتی محصولات کشاورزی در بازارهای داخلی و خارجی کمک کند. این توجه، گامی اساسی در جهت استفاده مؤثرتر از منابع حیاتی کشور است.