خبر کامل
فشار بی‌سابقه بر اقتصاد دیجیتال ایران: از افت فروش تا کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران
چالش‌های بی‌سابقه اقتصاد دیجیتال ایران: از افت فروش تا خروج سرمایه
اقتصاد دیجیتال کشور در ماه‌های اخیر با موجی از قطعی‌های مکرر و بی‌ثباتی زیرساختی اینترنت مواجه شده است که به گفته فعالان این حوزه، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک اختلال مقطعی دانست. این وضعیت، نگرانی‌های جدی را در مورد آینده کسب‌وکارهای آنلاین، کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران و افت محسوس فروش ایجاد کرده و به یکی از محورهای اصلی بحث‌های اقتصادی تبدیل شده است.
بحران ساختاری، نه صرفاً فنی
رضا الفت‌نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، معتقد است که تداوم قطعی‌های اینترنت و اثرات آن بر اقتصاد دیجیتال، نشان‌دهنده یک بحران ساختاری است. او با اشاره به اینکه این حوزه در یک سال گذشته با مجموعه‌ای از بحران‌های پی‌درپی مواجه بوده که فشار سنگینی بر کسب‌وکارهای آنلاین وارد کرده است، وضعیت فعلی را فراتر از یک اختلال فنی می‌داند.
«شاید تعبیر 'زلزله خاموش و فرساینده' دقیق‌ترین واژه برای توصیف این وضعیت نباشد، اما از نظر ماهیت می‌تواند بخشی از واقعیت موجود را توضیح دهد.»
الفت‌نسب توضیح می‌دهد که از خرداد سال گذشته، هم‌زمان با جنگ ۱۲ روزه، قطعی برق، اتفاقات دی‌ماه و بحران‌های دیگر، اقتصاد دیجیتال وارد دوره‌ای از بی‌ثباتی مداوم شده است. این در حالی است که حتی پیش از این دوره نیز اقتصاد دیجیتال در ایران با مشکلات متعدد، فشارهای ساختاری و نگاه‌های نادرست روبرو بوده است.
جابه‌جایی آدرس مسئله و تشدید فشارها
الفت‌نسب تأکید می‌کند که بخشی از مشکلات فعلی ناشی از نسبت دادن مسائل کلان اقتصادی، مانند بازار خودرو یا مسکن، به پلتفرم‌های آنلاین است. او این روند را نوعی جابه‌جایی آدرس مسئله می‌داند و معتقد است که به‌جای تمرکز بر ریشه‌های اصلی مشکلات، پلتفرم‌های دیجیتال به‌عنوان مقصر معرفی شده‌اند. این نگاه در سال‌های اخیر نه تنها اصلاح نشده، بلکه تشدید نیز شده و فشار مضاعفی بر اکوسیستم کسب‌وکارهای آنلاین وارد کرده است.
این فشارها و تصمیم‌گیری‌های مقطعی باعث شده تا اقتصاد دیجیتال حتی پیش از بحران‌های اخیر نیز در وضعیت شکننده‌ای قرار داشته باشد و در یک سال گذشته این شکنندگی به‌مراتب شدیدتر شده است. کسب‌وکارهای خرد و متوسط بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند و بسیاری از فعالان حوزه شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، عملاً به مرز توقف فعالیت رسیده‌اند که می‌تواند به تعطیلی یا تعدیل گسترده نیرو منجر شود.
تأثیر بر سرمایه‌گذاری و اعتماد
رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی به اثر قطعی اینترنت بر سرمایه‌گذاری در اقتصاد دیجیتال اشاره می‌کند و می‌گوید یک کسب‌وکار آنلاین تنها یک وب‌سایت ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای از زیرساخت‌های پیچیده نرم‌افزاری، ارتباطی و عملیاتی است که برای فعالیت پایدار به اینترنت بین‌الملل وابسته است. او تأکید می‌کند که این وابستگی مستقیم است و حتی کوچک‌ترین اختلال در آن می‌تواند زنجیره‌ای از فعالیت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
با وجود درک اولویت امنیت کشور در شرایط بحرانی، الفت‌نسب مسئله اصلی را نبود پیش‌بینی‌پذیری در دسترسی به اینترنت می‌داند. سرمایه‌گذار زمانی وارد بازار می‌شود که بتواند آینده آن را پیش‌بینی کند، اما وقتی اینترنت بدون اطلاع قبلی یا چارچوب زمانی مشخص قطع یا محدود می‌شود، این پیش‌بینی‌پذیری از بین می‌رود و اعتماد به شدت آسیب می‌بیند.
او با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در اعمال محدودیت‌های اینترنتی، تفاوت مهم ایران را نبود شفافیت و زمان‌بندی مشخص عنوان می‌کند. در بسیاری از کشورها، مدت محدودیت‌ها مشخص است (مثلاً دو یا سه روز)، اما در ایران این ابهام باعث شکل‌گیری نااطمینانی مزمن شده که اثرات آن فراتر از خود محدودیت‌هاست.
خسارات پنهان و کاهش شدید فروش
اگرچه ارقام رسمی و قطعی در مورد خسارت روزانه قطعی اینترنت وجود ندارد، اما برآوردهایی حکایت از خسارت سنگین ۳۰ تا ۸۰ میلیون دلاری در این حوزه دارد. الفت‌نسب تأکید می‌کند که مهم‌تر از این اعداد، ماهیت واقعی خسارت‌هاست که اغلب غیرمستقیم و پنهان هستند و در گزارش‌های رسمی به‌سختی دیده می‌شوند.
بخش مهمی از این خسارت‌ها شامل موارد زیر است:
- از دست رفتن مشتریان
- کاهش اعتماد کاربران
- خروج تدریجی کاربران از پلتفرم‌ها
این فرآیند به صورت آرام اما پیوسته رخ می‌دهد و اثرات آن در بلندمدت بسیار عمیق‌تر از کاهش فروش مقطعی است. موضوع تعدیل نیرو نیز تنها بخشی از خسارت واقعی است، زیرا نیروی انسانی در اقتصاد دیجیتال پس از آموزش و تجربه، به یک سرمایه تبدیل می‌شود که از دست رفتن آن هزینه مالی و زمانی زیادی دارد و ممکن است بخشی از این سرمایه انسانی به‌طور کامل از اکوسیستم خارج شود.
در برخی کسب‌وکارهای بزرگ، افت فروش بین ۴۰ تا ۵۰ درصد گزارش شده است. در کسب‌وکارهای کوچک و متوسط این عدد حتی به ۵۰ تا ۷۰ درصد نیز رسیده و در برخی مقاطع بحرانی، فروش عملاً به صفر نزدیک شده است. این وضعیت باعث تغییر رفتار مصرف‌کنندگان شده و بخشی از مردم دوباره به سمت خرید سنتی بازگشته‌اند. بازسازی اعتماد به خرید آنلاین نیازمند زمان، ثبات و سیاست‌گذاری پایدار است.
تاب‌آوری کسب‌وکارها و پیامدهای اجتماعی
کسب‌وکارهای بزرگ به دلیل ساختار مالی قوی‌تر توانسته‌اند تا حدی در برابر بحران‌ها مقاومت کنند، اما کسب‌وکارهای کوچک معمولاً تنها یک تا دو ماه توان ادامه فعالیت در شرایط بحرانی دارند. گزارشی نشان می‌دهد که حدود ۲۰۰۰ شرکت در کشور تنها بین یک تا دو ماه تاب‌آوری دارند؛ در حالی که کسب‌وکارهای خرد حتی کمتر از این میزان توان بقا دارند.
تداوم این وضعیت می‌تواند پیامدهای اجتماعی نیز به همراه داشته باشد، زیرا بخش مهمی از معیشت خانوارها به این حوزه وابسته است. اختلال در این فضا صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند به مشکلات اجتماعی گسترده‌تری نیز منجر شود، به‌خصوص در میان کسب‌وکارهای خردی که وابستگی مستقیم به فروش آنلاین دارند.
سرمایه‌گذاری و پلتفرم‌های داخلی
الفت‌نسب اشاره می‌کند که حتی سرمایه‌گذاران داخلی نیز در شرایط فعلی با احتیاط بیشتری عمل می‌کنند و بخشی از سرمایه‌ها در سال‌های گذشته به بازارهای دیگر منتقل شده است. در حوزه کسب‌وکارهای آنلاین، حضور سرمایه‌گذاران خارجی تقریباً محدود شده و این موضوع رشد این بخش را تحت تأثیر قرار داده است.
در خصوص پیشنهادهایی مانند ارائه «اینترنت پرو» یا اینترنت اختصاصی برای کسب‌وکارها، او تأکید می‌کند که اینترنت به‌تنهایی کافی نیست اگر ورودی بازار از بین برود؛ زیرا بدون دسترسی کاربران، چرخه فروش مختل خواهد شد.
او همچنین معتقد است پلتفرم‌های داخلی باید در فضای رقابتی و با کیفیت بالا رشد کنند تا بتوانند انتخاب اول کاربران شوند، نه اینکه صرفاً با تصمیمات دستوری جایگزین شوند. تجربه نشان داده هرجا رقابت واقعی وجود داشته، رشد اتفاق افتاده و هرجا محدودیت جایگزین انتخاب شده، نتیجه پایدار و قابل اتکا نبوده است.
اقتصاد دیجیتال و معیشت مردم
الفت‌نسب درباره اثرات قطعی اینترنت بر معیشت صاحبان کسب‌وکار مجازی هشدار می‌دهد. او تأکید می‌کند که اگر به این بخش‌ها توجه نشود، افراد دچار چالش‌های جدی می‌شوند. وقتی معیشت از این فضا تأمین می‌شود و این مسیر دچار اختلال یا انسداد می‌شود، ممکن است تبعات اجتماعی و حتی جرایم مختلف افزایش یابد، زیرا فرد در نهایت به دنبال تأمین معیشت خود است.
«مثل این است که یک مغازه فعال باشد و ناگهان کرکره آن پایین کشیده شود. اینجا هم دقیقاً همین اتفاق می‌افتد؛ یعنی فرد احساس می‌کند 'رگ حیات کسب‌وکارش' در دست یک تصمیم بیرونی است.»
او می‌افزاید که بسیاری از افراد، چه به‌صورت کسب‌وکار مستقل و چه در قالب مشاغل خرد، مستقیماً از همین بسترها درآمد دارند و برای آنها تفاوتی ندارد که اسم پلتفرم چیست؛ آنها به دنبال ترافیک، مشتری و ادامه کسب‌وکارشان هستند.
عدم به رسمیت شناختن و نیاز به پیش‌بینی‌پذیری
در پایان، الفت‌نسب تأکید می‌کند که اقتصاد دیجیتال هنوز به‌طور کامل در ساختار اقتصادی کشور به رسمیت شناخته نشده است. در حالی که در جهان امروز شرکت‌های فناوری در صدر اقتصاد قرار دارند و ارزش بازار آنها حتی از صنایع سنتی و انرژی نیز فراتر رفته است، در ایران این حوزه همچنان با نااطمینانی، تصمیمات ناگهانی و نبود چارچوب پایدار مواجه است.
او در جمع‌بندی نهایی خود تأکید می‌کند که سرمایه‌گذار به دنبال محیطی قابل پیش‌بینی است و تا زمانی که این پیش‌بینی‌پذیری در اقتصاد دیجیتال ایران ایجاد نشود، نمی‌توان انتظار رشد پایدار، جذب سرمایه و توسعه جدی در این حوزه را داشت.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
