تپه چیا موره دلفان: گنجینه‌ای باستانی در لرستان و چالش‌های حفاظت از آن

معرفی تپه چیا موره: گنجینه‌ای خاموش در دلفان

در دل چشم‌انداز تاریخی لرستان، جایی که رد پای انسان از هزاره‌های پیش از میلاد مسیح تا دوران اسلامی هویداست، تپه‌ای خاموش اما سرشار از معنا به نام «چیا موره» خودنمایی می‌کند. این برآمدگی خاکی که شاید نامش کمتر در کتب تاریخی به ثبت رسیده باشد، در حافظه جمعی مردم دلفان حضوری زنده و قابل احترام دارد. «چیا» در گویش‌های لری و کردی به معنای کوه یا برآمدگی مرتفع زمین است و «موره» می‌تواند به معنای مکان، نام شخص یا طایفه‌ای محلی باشد که هویت این تپه را شکل داده است.

جایگاه تاریخی چیا موره در لرستان

لرستان، به ویژه دلفان، از مناطق غنی باستانی ایران محسوب می‌شود که تپه‌هایی چون باباجان و چغا گاوانه، گواه استقرار تمدن‌های مختلف در آن هستند. تپه چیا موره نیز با توجه به الگوی عمومی استقرار در این منطقه، احتمالات متعددی را در خود جای داده است:

• محل استقرار روستای کهن: تپه‌های فرهنگی اغلب از انباشت لایه‌های سکونت انسانی در طول صدها سال شکل می‌گیرند.
• دیده‌بانی و مسیرهای ارتباطی: دلفان گذرگاه ایلات و کوچ‌روها بوده و تپه‌ها بهترین مکان برای دیده‌بانی و مراقبت از راه‌ها بوده‌اند.
• نقش آیینی و گورستان باستانی: بلندی‌ها و تپه‌ها در غرب ایران، علاوه بر سکونت، گاه نقش آیینی مانند روشن کردن آتش یا دفن بزرگان را داشته‌اند.

با وجود عدم کاوش علمی گسترده، ثبت «چیا موره» به عنوان تپه تاریخی، حاکی از شناسایی آثار زندگی و دخالت انسان در گذشته این منطقه است.

تاریخ در قالب خاک: شکل و سیمای تپه

تپه چیا موره، برآمدگی خاکی یا مخلوطی از خاک و قلوه‌سنگ است که از زمین‌های اطراف بلندتر به نظر می‌رسد. این توده خاک، در نگاه متخصصان باستان‌شناسی، تنها یک پشته نیست، بلکه نشانه‌ای از لایه‌های زیرسطحی تاریخ است:

• لایه‌های مختلف زندگی: در زیر خاک، لایه‌های متعددی از دوره‌های متفاوت زندگی با رنگ، جنس خاک و نوع سفال قابل تشخیص هستند.
• زبان سفال‌ها: سفال‌های پراکنده روی سطح، مهم‌ترین «زبان» تپه هستند که باستان‌شناسان را قادر می‌سازند تا دوره تعلق تپه را حدس بزنند؛ از پیش‌تاریخ تا دوران اسلامی.

تهدیدها و فرسایش: از بین رفتن صفحات تاریخ

متأسفانه، تپه‌های باستانی مانند چیا موره در معرض فرسایش و تخریب قرار دارند. کشاورزی عمیق، شخم مکانیزه، حفاری‌های غیرمجاز، ساخت‌وساز و برداشت خاک، صفحات متعددی از «کتاب تاریخ» این تپه‌ها را از بین می‌برد.

پیوند چیا موره با زندگی مردم دلفان

تپه چیا موره فراتر از یک موضوع باستان‌شناسی، با زندگی روزمره و ذهنیت مردم دلفان گره خورده است:

• روایت‌های شفاهی: هر تپه تاریخی، داستان‌هایی از گنج‌های مدفون، شهرهای زیرزمینی، جنگ‌ها و قهرمانان محلی را در خود جای داده است.
• کاربری‌های روزمره: گاهی بالای تپه محل چرای دام، شب‌نشینی‌های تابستانی یا نقطه‌ای برای تماشا و مراقبت از مزارع است.
• احساس قدمت و وابستگی: این تپه‌ها نماد «قدمت» و «ریشه‌دار بودن» محل زندگی مردم هستند که حس غرور و تعلق خاطر را ایجاد می‌کند.

حفاظت از میراث ملی: مقابله با تخریب

در راستای صیانت از این گنجینه ملی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان از اجرای موفقیت‌آمیز حکم قضایی برای رفع تصرف و قلع و قمع ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم درجه یک تپه تاریخی «چیا موره» شهرستان دلفان خبر داد. «عطا حسن‌پور» با تأکید بر عدم مماشات با متخلفین، اعلام کرد که چهار نفر از عوامل این تخریب شناسایی و پرونده قضایی برایشان تشکیل شده است. این عملیات منجر به بازگرداندن وضعیت زمین به حالت اولیه شد.

چالش‌های حفاظت از چیا موره

تپه چیا موره با چالش‌های متعددی برای حفاظت مواجه است:

• کنجکاوی و سودجویی: حفاری‌های غیرمجاز به امید یافتن گنج، ارزش تاریخی لایه‌ها را نابود می‌کند.
• گسترش فعالیت‌های انسانی: توسعه زمین‌های کشاورزی و ساخت‌وساز بدون مطالعات اولیه، مرزهای تپه را محو می‌کند.
• عدم آگاهی و کمبود نظارت: ناآگاهی مردم و مسئولان محلی از اهمیت واقعی این تپه‌ها، به همراه نبود تابلوهای معرفی و کمبود کارشناسان، حفاظت را دشوار می‌سازد.

تپه تاریخی چیا موره نه تنها یک اثر باستانی، بلکه یک «یادآور» است؛ یادآور تاریخ، فرهنگ و هویت مردمی که در این سرزمین زندگی کرده‌اند و وظیفه ماست که این میراث ارزشمند را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.