شکاف ۶.۲ درصدی تورم؛ دهک‌های پایین جامعه تحت فشار فزاینده

بررسی‌های جدید نشان می‌دهد که افزایش قیمت‌ها در اقتصاد ایران، به ویژه در فروردین ۱۴۰۵، به صورت نابرابر توزیع شده و دهک‌های کم‌درآمد جامعه فشار تورمی به مراتب بیشتری را متحمل می‌شوند. این نابرابری، که ریشه در ساختار متفاوت سبد مصرفی خانوارها دارد، تورم را از یک پدیده صرفاً اقتصادی به یک معضل جدی معیشتی و توزیعی تبدیل کرده است.

دهک‌های پایین در صدر تورم؛ شکاف ۶.۲ درصدی با دهک‌های بالا

در فروردین ۱۴۰۵، آمارها حاکی از آن است که دهک‌های پایین جامعه بیشترین نرخ تورم سالانه را تجربه کرده‌اند. دهک دوم با ۵۸.۲ درصد، بالاترین تورم را به ثبت رسانده و پس از آن، دهک‌های اول و سوم به ترتیب با ۵۷.۵ و ۵۷.۷ درصد قرار گرفته‌اند. در مقابل، دهک دهم که پردرآمدترین گروه محسوب می‌شود، تنها ۵۲ درصد تورم را تجربه کرده است.

این اختلاف فاحش، منجر به شکل‌گیری یک شکاف تورمی ۶.۲ واحد درصدی بین پایین‌ترین و بالاترین دهک درآمدی شده است. این شکاف به وضوح نشان می‌دهد که بار افزایش قیمت‌ها به صورت نامتوازن توزیع شده و خانوارهای کم‌درآمد بیش از سایر گروه‌ها تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. میانگین تورم کل کشور در این دوره ۵۳.۷ درصد بوده که دهک‌های پایین‌تر از این میانگین بالاتر و دهک‌های بالاتر در سطوحی نزدیک یا پایین‌تر از آن قرار دارند؛ این روند نزولی از دهک اول به دهم، بیانگر نابرابری پایدار تورمی است.

نقش کلیدی سهم بالای خوراکی‌ها در سبد مصرفی دهک‌های فقیر

عامل اصلی این شکاف تورمی، تفاوت در سهم کالاهای خوراکی، آشامیدنی‌ها و دخانیات در سبد مصرفی خانوارهاست. در فروردین ۱۴۰۵، سهم این گروه کالایی در دهک اول ۴۲.۴ درصد بوده، در حالی که این رقم برای دهک دهم تنها ۲۱.۶ درصد ثبت شده است.

نکته قابل توجه اینجاست که تورم سالانه خوراکی‌ها تقریباً برای همه دهک‌ها در محدوده ۷۴ تا ۷۵ درصد قرار دارد. این بدان معناست که نرخ افزایش قیمت در این گروه برای تمامی اقشار جامعه یکسان است، اما تأثیر آن بر دهک‌های مختلف به دلیل تفاوت در الگوی مصرف، کاملاً متفاوت است.

در نتیجه این تفاوت ساختاری، دهک‌های پایین به دلیل وابستگی بیشتر به کالاهای خوراکی، فشار تورمی به مراتب شدیدتری را تجربه می‌کنند. این در حالی است که دهک‌های بالاتر، با اختصاص سهم بیشتری از هزینه‌های خود به کالاهای غیرخوراکی و خدمات، کمتر تحت تأثیر شوک قیمتی این گروه کالایی قرار می‌گیرند. در واقع، تورم در ایران نه از طریق تفاوت در قیمت‌ها، بلکه از مسیر تفاوت در الگوی مصرف به نابرابری تبدیل شده است.

تحلیل دقیق‌تر؛ تفاوت در الگوی مصرف دهک‌ها

برای درک عمیق‌تر نابرابری تورمی، مقایسه بخش‌های «خوراکی‌ها» و «غیرخوراکی‌ها» ضروری است:

• بخش خوراکی‌ها: تورم سالانه خوراکی‌ها در فروردین ۱۴۰۵ برای تمامی دهک‌ها تقریباً یکسان و در محدوده ۷۴ تا ۷۵ درصد بوده است. به عنوان مثال، دهک دوم ۷۵ درصد، دهک ششم ۷۵.۱ درصد و دهک دهم ۷۴.۹ درصد را ثبت کرده‌اند.
• بخش غیرخوراکی و خدمات: در این بخش، وضعیت متفاوت است. تورم برای دهک اول ۴۲.۹ درصد و برای دهک دهم ۴۴.۴ درصد ثبت شده است. این نشان می‌دهد که در این حوزه، حتی دهک‌های بالاتر تورم بیشتری را تجربه کرده‌اند، اما به دلیل سهم کمتر این گروه در سبد مصرفی دهک‌های پایین، تأثیر آن محدودتر است.

جدول مقایسه ضرایب اهمیت و شاخص قیمت دهک‌ها (فروردین ۱۴۰۵)

همانطور که در جدول مشاهده می‌شود، سهم خوراکی‌ها در سبد دهک اول تقریباً دو برابر دهک دهم است. این تفاوت در «ضرایب اهمیت» به این معناست که دهک‌های پایین تقریباً دو برابر دهک‌های بالا در معرض تورم خوراکی‌ها قرار دارند. برآیند این تفاوت‌ها در شاخص کل قیمت نیز منعکس شده است؛ شاخص قیمت برای دهک اول به ۶۰۶ رسیده، در حالی که این عدد برای دهک دهم ۵۵۵ است. همین اختلاف، در نهایت به شکل‌گیری شکاف تورمی ۶.۲ واحد درصدی در نرخ تورم سالانه منجر شده است.

در مجموع، داده‌ها به وضوح نشان می‌دهند که تورم در اقتصاد ایران نه به دلیل تفاوت در نرخ افزایش قیمت‌ها، بلکه به دلیل تفاوت در ساختار و الگوی مصرف، به پدیده‌ای نابرابر تبدیل شده است؛ جایی که هرچه سهم خوراکی‌ها در سبد خانوار بیشتر باشد، فشار تورمی نیز شدیدتر خواهد بود.