چالش‌های بی‌سابقه صنعت فولاد ایران: از ریسک‌های ژئوپلیتیک تا موانع لجستیکی

صنعت فولاد ایران این روزها در موقعیتی حساس و پیچیده قرار گرفته است. مجموعه‌ای از عوامل کلیدی نظیر ریسک‌های ژئوپلیتیک، اختلال در زنجیره‌های حمل‌ونقل، محدودیت‌های زیرساختی و افزایش هزینه‌های مبادله، چشم‌انداز این صنعت حیاتی را با ابهامات جدی مواجه ساخته‌اند. آنچه این وضعیت را از شوک‌های مقطعی متمایز می‌کند، وابستگی ساختاری صنعت فولاد به تجارت دریایی است که در شرایط بحرانی کنونی، با شدت بیشتری خود را نمایان ساخته است.

وابستگی به حمل‌ونقل دریایی و فقدان جایگزین

کارشناسان بر این باورند که ریشه اصلی این چالش‌ها در تلاقی «وابستگی به حمل‌ونقل دریایی» و «فقدان گزینه‌های جایگزین کارآمد» نهفته است. مسیرهای دریایی که شریان حیاتی صادرات محصولات فولادی محسوب می‌شوند، اکنون با ریسک‌های فزاینده، محدودیت‌های تردد و افزایش چشمگیر هزینه‌ها دست و پنجه نرم می‌کنند. تصور جایگزینی سریع این مسیرها با گزینه‌های ریلی یا زمینی، نه تنها با واقعیت‌های اقتصادی همخوانی ندارد، بلکه ساده‌سازی بیش از حد یک مسئله پیچیده است.

• نسبت پایین ارزش به وزن: محصولات فولادی به دلیل نسبت پایین ارزش به وزن، استفاده از مسیرهای غیردریایی را از نظر اقتصادی توجیه‌ناپذیر می‌سازند.
• فاصله با بازارهای هدف: فاصله جغرافیایی قابل‌توجه با بازارهای اصلی صادراتی، به ویژه چین، عملاً امکان بهره‌گیری از حمل‌ونقل زمینی یا ریلی را منتفی می‌کند.

فشار بر حاشیه سود و رقابت‌پذیری

افزایش محسوس هزینه‌های حمل‌ونقل، که در برخی موارد به بیش از ۱۳ دلار به ازای هر تن رسیده است، مستقیماً حاشیه سود صادرکنندگان را تحت فشار قرار داده و معادلات تجاری را پیچیده‌تر کرده است. این وضعیت نه تنها رقابت‌پذیری فولاد ایران را در بازارهای جهانی تضعیف می‌کند، بلکه در سطح بنگاه‌ها نیز به تعویق تصمیمات صادراتی و کاهش انگیزه تولید در واحدهای نیمه‌فعال منجر می‌شود.

مهرداد اکبریان، عضو کمیسیون معدن اتاق بازرگانی ایران، با اشاره به این وضعیت اظهار داشت: «اگر شرایط فعلی صنعت فولاد با همین روند ادامه پیدا کند، اساساً نباید به دنبال روش‌های جایگزین برای تجارت دریایی باشیم؛ چراکه در این وضعیت نه امکان تولید مناسب وجود دارد و نه صادراتی که نیازمند لجستیک باشد.»

هشدار درباره از دست رفتن کارکرد حداقلی تجارت خارجی

تحلیلگران تأکید دارند که مسئله تنها تداوم صادرات نیست، بلکه حفظ حداقل جریان تجارت خارجی است. در صورت بروز اختلال پایدار در زیرساخت‌های اساسی تجارت خارجی، به ویژه در حوزه‌های بنادر، کشتیرانی و لجستیک دریایی، تداوم صادرات با تردید جدی مواجه خواهد شد. فعالان این صنعت نسبت به از دست رفتن کارکرد حداقلی تجارت خارجی به دلیل اختلال‌های لجستیک و افزایش هزینه‌های حمل هشدار می‌دهند.

چالش‌های مالی و راهکار تهاتر

سعید عسکرزاده، دبیر انجمن سنگ‌آهن ایران، نیز به چالش‌های فزاینده در حوزه صادرات محصولات معدنی اشاره کرد و از تشدید موانع عملیاتی و مالی خبر داد. او تأکید کرد که شرایط فعلی فراتر از محدودیت‌های متعارف گذشته است. عسکرزاده همچنین به مسئله انتقال ارز اشاره کرد و گفت:

«در کنار این موارد، موضوع انتقال ارز که پیش‌تر نیز وجود داشت، در شرایط فعلی پررنگ‌تر شده است. در نتیجه، صادرکنندگان ناگزیر خواهند بود به سمت استفاده از قراردادهای تهاتری حرکت کنند و عملاً جریان پول را از فرآیند صادرات و واردات حذف کنند.»

این رویکرد می‌تواند پیامدهای بلندمدتی برای ساختار تجارت خارجی کشور داشته باشد و نیازمند بررسی دقیق و راه‌حل‌های جامع است.