خام‌فروشی گشنیز نهاوند: طلای سبز در حسرت فرآوری و ارزش افزوده

زنجیره گسسته: از مزرعه تا بازار جهانی

کشاورزان نهاوندی محصولی باکیفیت و صادراتی تولید می‌کنند، اما این زنجیره در اولین حلقه پس از برداشت، یعنی «فرآوری و بسته‌بندی پیشرفته»، پاره می‌شود. نبود صنایعی چون اسانس‌گیری، خشک‌کردن صنعتی، تولید ادویه مرغوب و عصاره‌های دارویی، باعث شده تا تمام ارزش افزوده‌ای که می‌تواند در نهاوند خلق و توزیع شود، به خارج از شهرستان، استان و حتی کشور هدایت شود.

در حال حاضر، دلالان حلقه اصلی اتصال تولید به بازار هستند. آن‌ها با خرید عمده گشنیز خام و انتقال آن به مراکز فرآوری در استان‌های دیگر، سهم عمده‌ای از سود را بدون سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های محلی به دست می‌آورند. حتی پس از بوجاری نیز، گشنیز نهاوند با حداقل بسته‌بندی (گونی‌های ۴۰ کیلویی) بارگیری می‌شود؛ به این معنی که محصولی با عطر و کیفیت منحصربه‌فرد، در قالبی کاملاً کالایی و بی‌هویت، راهی بازارهای داخلی و خارجی می‌شود. این وضعیت نه تنها سود فرآوری، بلکه حتی سود برندسازی و بسته‌بندی مناسب را نیز از نهاوند سلب کرده است.

پاکستان؛ مزرعه‌ای به نام نهاوند

این مسئله زمانی معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند که بدانیم پاکستان، مشتری اصلی گشنیز خام نهاوند، خود به یک بازیگر جدی در فرآوری این محصول تبدیل شده است. پاکستان با سرمایه‌گذاری در خطوط اسانس‌گیری و تولید ادویه، ارزش افزوده‌ای چندبرابری خلق می‌کند که تماماً به اقتصاد آن کشور تزریق می‌شود. در حقیقت، نهاوند نقش «مزرعه» پاکستان را ایفا می‌کند و سود نهایی نصیب کارخانه‌های فرآوری در لاهور یا کراچی می‌شود. این الگو در تضاد آشکار با اهداف اقتصاد مقاومتی و سیاست‌های توسعه اشتغال پایدار در مناطق محروم ایران است.

کشاورز: گشنیز تولیدی نهاوند توسط واسطه‌ها خریداری و از کشور خارج می‌شود، سپس پس از فرآوری و بسته‌بندی، با قیمتی چند برابر به کشور بازمی‌گردد.

چرا صنایع مدرن در نهاوند احداث نمی‌شود؟

با وجود حجم بالای تولید و سودآوری قطعی فرآوری، چندین علت برای عدم احداث واحدهای مدرن در نهاوند وجود دارد:

• نبود نگاه خوشه‌ای و زنجیره‌ای: برنامه‌ریزی‌ها و تسهیلات معمولاً به سمت محصولات بزرگ‌مقیاس (مانند گندم و جو) می‌رود و محصولات ویژه و کم‌آب‌بر همچون گشنیز در حاشیه قرار می‌گیرند.
• ضعف سرمایه‌گذاری خطرپذیر: احداث واحد اسانس‌گیری یا فرآوری ادویه نیازمند سرمایه اولیه بالا و دانش فنی است. سرمایه‌گذاران بخش خصوصی اغلب ترجیح می‌دهند به جای ورود به فناوری‌های جدید، به دلالی سنتی ادامه دهند.
• نبود بازارچه‌های تخصصی و بورس محصولات کشاورزی: در غیاب شفافیت قیمتی و زنجیره رسمی، قدرت چانه‌زنی کشاورز در برابر دلال بسیار ناچیز است.

صدای کشاورزان و کارشناسان

محمدرضا جلالوند، کشاورز پیشکسوت نهاوندی با بیش از هشت دهه تجربه، خام‌فروشی و نبود صنایع تبدیلی را بزرگترین موانع توسعه کشاورزی این شهرستان می‌داند. او می‌گوید: «گشنیز تولیدی نهاوند توسط واسطه‌ها خریداری و از کشور خارج می‌شود، سپس پس از فرآوری و بسته‌بندی، با قیمتی چند برابر به کشور بازمی‌گردد.» این مشکل تنها به گشنیز محدود نمی‌شود و محصولات باغی مانند گلابی و گردو نیز به صورت خام به شهرهای دیگر ارسال می‌شوند.

مهدی نجارزاده، کارشناس کشاورزی، نیز نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی را بزرگترین مانع برای کشاورزی پایدار در نهاوند می‌داند. او به کمبود نقدینگی و سرمایه‌گذاری برای احداث این واحدها اشاره کرده و می‌افزاید: «راه‌اندازی صنایع فرآوری نیازمند سرمایه کلان است که در دسترس کشاورزان خرده‌پا یا حتی تعاونی‌های کوچک نیست.»

یک کارشناس: فرهنگ بسته‌بندی جذاب و بازاریابی مدرن برای معرفی محصولات با نام تجاری و برندسازی نهاوند، هنوز به طور کامل نهادینه نشده است.

نجارزاده همچنین به ضعف در بازاریابی و بسته‌بندی، و نبود اتحاد و تشکیل تعاونی‌های قدرتمند اشاره می‌کند که قدرت چانه‌زنی کشاورزان را در برابر دلالان کاهش می‌دهد. او برای تبدیل این تهدیدها به فرصت، جذب سرمایه‌گذار، ایجاد شهرک صنایع غذایی، حمایت از تعاونی‌های کشاورزی و اعطای تسهیلات کم‌بهره را راهکارهای کلیدی می‌داند.

پیگیری ثبت ملی و جهانی گشنیز نهاوند

علیرضا نثاری، نماینده مردم نهاوند در مجلس شورای اسلامی، نیز کمبود صنایع تبدیلی و فرآوری را مهمترین مشکل بخش کشاورزی شهرستان می‌داند. او با اشاره به ظرفیت بی‌نظیر نهاوند در کشت گیاهان دارویی (بیش از ۵۰۰ گونه از جمله سنبل‌الطیب، کالاندولا، شیرین‌بیان و گل‌گاوزبان)، تأکید کرد که نهاوند می‌تواند به یکی از قطب‌های مهم تولید گیاهان دارویی در کشور تبدیل شود.

نثاری اعلام کرد که پیگیر ثبت ملی و جهانی گشنیز نهاوند در دیدار با وزیر جهاد کشاورزی بوده و بر ضرورت ایجاد کارخانه‌های فرآوری برای تولید اسانس، پودر و عصاره گشنیز تأکید کرد. وی همچنین خرید تضمینی گشنیز توسط دولت، ایجاد تعاونی‌های کشاورزی و استفاده از فناوری‌های نوین مانند بازاریابی دیجیتال را برای حمایت از کشاورزان و حذف دلالان ضروری دانست.

برنامه‌های توسعه و چالش‌های پیش‌رو

توکل آبشناس، مدیر جهاد کشاورزی نهاوند، با اشاره به تولید سالانه ۱۳ هزار تن گشنیز از ۵۵۰۰ هکتار سطح زیر کشت، جایگاه ویژه نهاوند را در تولید ۷۰ درصد گشنیز کشور و ۹۰ درصد گشنیز استان همدان تأیید کرد. او گشنیز را محصولی کم‌آب‌بر و کم‌هزینه دانست که تمام مراحل کشت آن مکانیزه انجام می‌شود.

آبشناس فرآوری گشنیز را یکی از محورهای اصلی برنامه توسعه نهاوند برشمرد و از پیگیری برای ثبت ملی و جهانی این محصول در نظام میراث کشاورزی جهان (جیاس) خبر داد. او با انتقاد از نبود کارخانه‌های مناسب فرآوری، تأکید کرد که در حال حاضر گشنیز به صورت خام صادر شده و سود اصلی نصیب کشورهای دیگر مانند پاکستان و هند می‌شود.

وی احداث واحدهای تولید اسانس و عصاره گشنیز را از نیازهای اساسی شهرستان دانست که نقش مهمی در جلوگیری از خام‌فروشی و افزایش بهره اقتصادی کشاورزان خواهد داشت. آبشناس همچنین به خواص چندگانه گشنیز در کنترل آفات، صنایع دارویی و بهداشتی، و تغذیه زنبورهای عسل اشاره کرد که بر اهمیت فرآوری این محصول می‌افزاید.

رهاورد: گذار از «کشت و فروش» به «صادرات هوشمند»

نهاوند در تولید گشنیز پیشتاز است، اما در توسعه و اقتصاد دانش‌بنیان روستایی همچنان در نقطه صفر قرار دارد. تا زمانی که محصول استراتژیکی مانند گشنیز به شکل خام و فله‌ای از منطقه خارج شود، نه کشاورز سود واقعی می‌برد، نه اشتغال پایدار ایجاد می‌شود و نه ارزآوری آن به‌طور کامل نصیب کشور می‌شود. تغییر این وضعیت نیازمند عبور از دیدگاه سنتی «کشت و فروش» به الگوی «کشت، فرآوری، بسته‌بندی و صادرات هوشمند» است. تأخیر در این گذار، به معنای ادامه هدیه رایگان ارزش افزوده به دلالان و کشورهایی همچون پاکستان خواهد بود.