آبیاری نوین در کرمان؛ راهکار مدیریت بحران آب و افزایش بهره‌وری

مقدمه: راهکاری برای بحران آب در کرمان

استان کرمان، با چالش‌های جدی کم‌آبی مواجه است. در این میان، سیستم‌های نوین آبیاری به‌عنوان راهکاری مؤثر برای مدیریت منابع آب و افزایش بهره‌وری کشاورزی مطرح شده‌اند. رضا محمدی، مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی شمال استان کرمان، در گفت‌وگویی تفصیلی، ابعاد مختلف این طرح‌ها را تشریح کرده است.

میزان صرفه‌جویی و بهره‌وری آب

محمدی اشاره کرد که روش‌های آبیاری مدرن، صرفه‌جویی قابل توجهی در مصرف آب به همراه دارند. این صرفه‌جویی نه تنها به کاهش هدررفت آب کمک می‌کند، بلکه منجر به افزایش بهره‌وری و بهبود شرایط تولید نیز می‌شود.

• صرفه‌جویی آب: بین ۳۰ تا ۴۵ درصد در روش‌های آبیاری مدرن.
• علت صرفه‌جویی در کرمان: عمدتاً ناشی از کاهش آب‌دهی منابع و جبران کمبود آب مورد نیاز گیاه از طریق کم‌آبیاری کنترل‌شده.

عمر مفید و زیرساخت‌های لازم

یکی از سوالات مهم در مورد پروژه‌های آبیاری تحت فشار، دوام و پایداری آن‌هاست. محمدی در این خصوص توضیحاتی ارائه داد و به اهمیت زیرساخت‌ها اشاره کرد.

• عمر مفید: متوسط عمر مفید پروژه‌های آبیاری تحت فشار حدود ۱۰ سال است، هرچند برخی تجهیزات ممکن است عمر بیشتری داشته باشند.
• زیرساخت حیاتی: تأمین انرژی، مهم‌ترین زیرساخت برای اجرای موفق سیستم‌های نوین آبیاری است.

وی همچنین به توانمندی‌های داخلی در تولید تجهیزات اشاره کرد و گفت: بیش از ۹۷ درصد لوازم و تجهیزات مورد نیاز این نوع آبیاری، ساخت داخل کشور است.

کاهش خسارت شوری و افزایش تولید

شوری خاک یکی از محدودیت‌های اصلی در کشاورزی مناطق خشک است. سیستم‌های آبیاری نوین می‌توانند در کاهش این معضل و افزایش کمی و کیفی محصولات نقش بسزایی ایفا کنند.

در سیستم‌های آبیاری قطره‌ای و با توجه به سطح شوری، این سامانه‌ها می‌توانند تا حدی خسارت شوری را کاهش دهند. همچنین به دلیل بالا بودن راندمان آبیاری، استفاده از سیستم‌های تحت فشار معمولاً می‌تواند بخشی از مسئله کم‌آبی را حل کند.

محمدی با ارائه مثالی از ذرت دانه‌ای، تأثیر این سیستم‌ها بر افزایش تولید را روشن ساخت:

علاوه بر افزایش تولید، اجرای این سیستم‌ها منجر به افزایش درآمد کشاورزی و ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم به ازای هر ۷ تا ۹ هکتار می‌شود.

بازگشت سرمایه و بهبود کیفیت محصول

محمدی تأکید کرد که بازگشت سرمایه در صورت استفاده مناسب از این سیستم‌ها، بین ۲ تا ۳ سال است. همچنین، کاهش تنش‌های رطوبتی و مدیریت بهتر تغذیه گیاه، به بهبود کیفیت و بازارپسندی محصولات کمک شایانی می‌کند.

موانع گسترش طرح‌ها

با وجود مزایای فراوان، توسعه سیستم‌های نوین آبیاری با چالش‌هایی نیز همراه است که محمدی به آن‌ها اشاره کرد:

• سرمایه‌گذاری اولیه نسبتاً زیاد.
• خرده‌مالکی و کوچک بودن قطعات اراضی.
• معطل ماندن متقاضیان در تأمین برق پروژه.
• کاهش روند کمی و کیفی منابع آب.
• نوسانات شدید قیمت لوازم و تجهیزات (گاهی تغییرات ماهیانه، هفتگی و حتی روزانه).

وی افزود: «در حال حاضر مشکل چندانی در تأمین تجهیزات وجود ندارد، اما تغییرات مکرر قیمت اجرای پروژه‌ها را برای متقاضیان و مجریان دشوار کرده است.»

هدف اصلی و وضعیت استان کرمان

هدف نهایی از اجرای این سیستم‌ها، افزایش بهره‌وری آب است. محمدی توضیح داد که عمده صرفه‌جویی آب ناشی از این سامانه‌ها، صرف جبران کم‌آبیاری می‌شود و برای کاهش افت سطح آب زیرزمینی، نیاز به اقدام متولیان آب در تخصیص و تحویل حجمی آب است.

در مورد وضعیت استان کرمان، به دلیل کمبود شدید آب، همه اراضی و باغات قابلیت اجرای سیستم را ندارند. عواملی مانند خرده‌مالکی، کوچکی قطعات و کیفیت باغ‌ها مانع توسعه یکنواخت شده و اکثر اراضی دارای قابلیت نیز طی سال‌های گذشته تجهیز شده‌اند.

ضریب نفوذ و توسعه آتی

ضریب نفوذ اجرای سیستم‌های نوین آبیاری در استان کرمان ۲۵ درصد است و هر سال حدود ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ هکتار (در قالب سیستم‌های موضعی، بارانی و زیرسطحی) به سامانه‌های نوین مجهز می‌شوند.

نتیجه‌گیری

آبیاری نوین با تمرکز بر راندمان بالا، کاهش هدررفت، مدیریت دقیق‌تر منابع و افزایش تولید، راهکاری عملی برای عبور از بحران آب در استان کرمان است. با این حال، برای توسعه پایدار این طرح‌ها، حل موانعی نظیر سرمایه اولیه، تأمین برق، مشکل خرده‌مالکی و ثبات قیمت تجهیزات، حیاتی به نظر می‌رسد.