قنات گوهرریز جوپار: شاهکار مهندسی باستانی و میراث جهانی کرمان

قنات‌ها، این سازه‌های آبی شگفت‌انگیز و میراث گران‌بهای نیاکان ما، همواره نمادی از نبوغ و سخت‌کوشی انسان ایرانی در مواجهه با چالش‌های اقلیمی بوده‌اند. این شاهکارهای مهندسی که خاستگاه آن‌ها را کرمان می‌دانند، نقشی حیاتی در تأمین آب مناطق خشک و نیمه‌خشک ایفا کرده‌اند و هنوز هم در عصر تکنولوژی، اهمیت خود را حفظ کرده‌اند.

قنات: میراثی جهانی از هوشمندی ایرانی

ایران، مهد هزاران رشته قنات است که هر یک داستانی از همزیستی هوشمندانه با طبیعت خشن را روایت می‌کنند. از این میان، ۱۱ رشته قنات به دلیل ارزش‌های استثنایی خود، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند. در استان کرمان، قنات‌های گوهرریز جوپار، اکبرآباد و قاسم‌آباد بم از جمله این آثار جهانی هستند. یونسکو این قنات‌ها را «شواهدی استثنایی از سنت‌های فرهنگی و تمدن‌ها در مناطق کویری با اقلیم خشک» توصیف کرده است.

فرایند شگفت‌انگیز احداث قنات

ساخت قنات فرایندی طولانی و پیچیده بوده که بر پایه محاسبات دقیق و دانش بومی عمیق استوار است. این مراحل شامل:

• گمانه‌زنی: فردی با مهارت فوق‌العاده، موسوم به «گمانه‌زن»، محل دقیق جریان آب زیرزمینی را شناسایی می‌کرد.
• حفر مادرچاه: در محل شناسایی شده، چاهی حفر می‌شد و در صورت رسیدن به آب، «مادرچاه» قنات در آنجا شکل می‌گرفت.
• حفر چاه‌های میله‌ای: سپس از مادرچاه، بر روی شیب زمین و با فواصل مشخص و تکنیکی خاص، چاه‌های دیگری حفر می‌شدند.
• ایجاد کوره قنات: وظیفه اصلی هدایت آب بر عهده تونلی تنگ و باریک بود که حفر آن با ابزارهای ابتدایی، کاری بسیار دشوار و هنرمندانه بود.

این عملیات، بدون جی‌پی‌اس و نقشه‌های دقیق امروزی، با استفاده از فرمول‌های نانوشته ریاضی و هندسه به طرز ماهرانه‌ای انجام می‌شد.

قنات گوهرریز جوپار: قلب تپنده کرمان

قنات گوهرریز جوپار، نمونه‌ای برجسته از این میراث آبی است که از به هم پیوستن شش شاخه قنات تشکیل شده و صدها سال است که آب را به سمت شهر جوپار هدایت می‌کند. مظهر این قنات، «شش مقسم» نام دارد که در آنجا، یک نظام مدیریت و تقسیم آب شگفت‌انگیز حاکم بوده و حجم آب انتقالی به بهره‌برداران را با دقت مشخص و هدایت می‌کرده است.

قدم زدن در کانال یا کوره قنات در تاریکی و هوای نم‌زده و سکوت وهمناک آن، تجربه‌ای خاص و هیجان‌انگیز است.

در بازدید اخیر از این قنات، تیم مستندنگار تاریخ کرمان، متشکل از محمدبرشان (پژوهشگر قنات و مدیر مرکز قنات استان کرمان)، مریم شهریاری (کارشناس میراث‌فرهنگی) و اکرم مهدی‌زاده (پژوهشگر سازه‌های آبی)، به بررسی و معرفی این سازه تاریخی پرداختند. در طول مسیر، محمدبرشان از جزئیات قنات و مفهوم «آب نر و ماده» در قنات گوهرریز جوپار سخن گفت.

چالش‌ها و نیاز به بازسازی

در تونل قنات گوهرریز جوپار، نرده‌های آهنی فرسوده‌ای بر روی سطح آب قرار گرفته‌اند که بازدیدکنندگان برای عبور از آن‌ها استفاده می‌کنند. این نرده‌ها نیاز مبرم به بازسازی و تعویض دارند تا ایمنی و حفاظت از این میراث ارزشمند تضمین شود.

این ویژه‌برنامه از مستندنگار تاریخ کرمان، با یاد امین ماهانی، باستان‌شناس و مدیر سابق پایگاه میراث جهانی گوهرریز جوپار که سال گذشته درگذشت، تقدیم شده است.