گلرنگ علوفه‌ای؛ راهکار نوین برای پایداری کشاورزی ایران در مواجهه با خشکسالی

کشاورزی ایران در سال‌های اخیر با چالش‌های بی‌سابقه‌ای ناشی از تغییرات اقلیمی دست و پنجه نرم می‌کند. کاهش بارندگی، افت شدید منابع آب زیرزمینی و افزایش نرخ تبخیر از سطح خاک، این بخش حیاتی را با محدودیت‌های جدی مواجه ساخته است. در چنین شرایطی، حرکت به سوی کشت گیاهان کم‌آب‌بر و سازگار با اقلیم خشک کشور، به یک راهبرد کلیدی برای مدیریت پایدار منابع آب و تضمین پایداری تولید تبدیل شده است.

یکی از حوزه‌هایی که بیش از سایر بخش‌ها تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته، تأمین علوفه برای واحدهای دامداری است. کمبود علوفه، به ویژه در مقاطع خاصی از سال، نه تنها می‌تواند هزینه‌های تولید پروتئین حیوانی را به شکل چشمگیری افزایش دهد، بلکه فشار مضاعفی را بر دامداران تحمیل می‌کند.

گلرنگ علوفه‌ای: راهکاری بومی و مقاوم به خشکی

در این میان، گیاه گلرنگ علوفه‌ای به عنوان یک گونه بومی و مقاوم به خشکی، توجه پژوهشگران و متخصصان کشاورزی را به خود جلب کرده است. این گیاه می‌تواند نقش مهمی در تعدیل اثرات خشکسالی و تأمین پایدار علوفه ایفا کند.

جهانفر دانشیان، قائم مقام معاون پژوهش و فناوری سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، به تشریح اهمیت توسعه کشت‌های جایگزین، ویژگی‌های گلرنگ علوفه‌ای و دستاوردهای تحقیقاتی این مؤسسه در این زمینه پرداخت. وی با اشاره به وضعیت اقلیمی ایران بیان کرد:

ایران از نظر منابع آبی در شرایط خاصی قرار دارد. میانگین بارندگی سالانه کشور طی سال‌های اخیر به حدود ۲۰۰ تا ۲۲۰ میلی‌متر رسیده که نسبت به بسیاری از مناطق جهان رقم پایینی محسوب می‌شود. از سوی دیگر، میزان تبخیر در ایران تقریباً سه برابر میانگین جهانی است. این شرایط نشان می‌دهد که مدیریت مصرف آب و افزایش بهره‌وری آن در کشاورزی یک ضرورت جدی است.

وی تأکید کرد که در چنین شرایطی، ادامه کشت برخی محصولات با الگوهای قدیمی دیگر امکان‌پذیر نیست و کشاورزی کشور ناگزیر به حرکت به سمت کشت‌های جایگزین و کم‌آب‌بر است؛ محصولاتی که ضمن مصرف آب کمتر، بتوانند از نظر اقتصادی نیز برای کشاورزان مقرون‌به‌صرفه باشند.

اهمیت تأمین پایدار خوراک دام و نقش گلرنگ

ایران در حوزه تولید پروتئین حیوانی وضعیت قابل قبولی دارد، اما حفظ این جایگاه نیازمند تأمین پایدار علوفه است. یکی از چالش‌های اصلی دامداران، کمبود علوفه در فصل بهار است؛ مقطعی که بسیاری از واحدهای دامداری صنعتی با محدودیت تأمین خوراک روبرو می‌شوند.

دانشیان افزود: گلرنگ علوفه‌ای می‌تواند در این مقطع نقش مؤثری ایفا کند. این گیاه تا پایان اردیبهشت قابل برداشت است و می‌تواند بخشی از کمبود علوفه بهاره را جبران کند. در نتیجه، دامداران می‌توانند با هزینه کمتر، خوراک مورد نیاز دام را تأمین کنند.

وی در ادامه به ویژگی‌های بارز این گیاه اشاره کرد و گفت: گلرنگ از جمله گیاهان بومی ایران است و سازگاری بالایی با شرایط اقلیمی کشور دارد. این گیاه نسبت به خشکی مقاومت خوبی نشان می‌دهد و در مقایسه با بسیاری از محصولات علوفه‌ای نیاز آبی کمتری دارد. همین ویژگی‌ها باعث شده است که در سال‌های اخیر توجه بیشتری به توسعه کشت آن جلب شود.

دستاوردهای تحقیقاتی و چشم‌انداز آینده

در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، تلاش‌های گسترده‌ای برای استفاده از منابع ژنتیکی بومی کشور و شناسایی و اصلاح لاین‌های جدید گلرنگ با عملکرد مناسب و سازگاری بالا صورت گرفته است. برخی از این لاین‌ها علاوه بر عملکرد مطلوب، از نظر کیفیت علوفه و خوش‌خوراکی برای دام نیز شرایط مناسبی دارند. هدف از این تحقیقات معرفی ارقامی است که بتوانند در شرایط محدودیت منابع آبی، عملکرد قابل قبول و اقتصادی داشته و در عین حال برای کشاورزان نیز گزینه‌ای قابل اطمینان باشند.

قائم مقام معاون پژوهش و فناوری سازمان تات درباره موانع توسعه کشت‌های جایگزین توضیح داد: مهم‌ترین مسئله برای کشاورزان توجیه اقتصادی است. هر محصول جدیدی که معرفی می‌شود باید بتواند درآمد کشاورز را حفظ کند یا افزایش دهد. در کنار آن، دسترسی به بذر مناسب، آموزش‌های ترویجی و اطمینان از بازار مصرف نیز از عوامل مهم در پذیرش این محصولات به شمار می‌رود.

وی تأکید کرد: گلرنگ علوفه‌ای قرار نیست به طور کامل جایگزین سایر محصولات علوفه‌ای شود، بلکه می‌تواند در کنار آن‌ها و در قالب تناوب زراعی مورد استفاده قرار گیرد و به تنظیم چرخه تأمین علوفه کمک کند.

دانشیان در پایان با اشاره به آینده کشاورزی کشور گفت: با توجه به روند تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع آب، آینده کشاورزی ایران ناگزیر به سمت افزایش بهره‌وری و استفاده از گیاهان سازگار با خشکی حرکت خواهد کرد. محصولاتی مانند گلرنگ علوفه‌ای می‌توانند در این مسیر نقش مهمی در پایداری تولید کشاورزی و تأمین امنیت غذایی کشور ایفا کنند.