نگاهی به نقش شهید علی لاریجانی در تحولات سینما و تلویزیون ایران

آغاز سرپرستی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

در پی انتشار خبر استعفای سید محمد خاتمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در خرداد ۱۳۷۱ و تکذیب و تأییدهای بعدی، سرانجام اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور وقت، در تاریخ ۲۵ تیرماه ۱۳۷۱ دکتر علی لاریجانی را به عنوان سرپرست این وزارتخانه منصوب کرد. حکم انتصاب لاریجانی بر سوابق علمی، اجرایی و صلاحیت‌های فکری او تأکید داشت.

نخستین حضور عمومی علی لاریجانی در مراسم تجلیل از سید محمد خاتمی در تالار وحدت بود که در تاریخ ۵ مرداد ۱۳۷۱ برگزار شد. او در این مراسم و پس از سخنرانی چهره‌های برجسته‌ای چون احمد مسجدجامعی، ابراهیم حاتمی‌کیا و عطا مهاجرانی، سخنرانی کوتاهی ایراد کرد.

تولید آثار متفکرانه و هویت تازه‌ای از نسل جدید

لاریجانی در سخنرانی خود بر اهمیت آزادی اندیشه به عنوان زمینه‌ای برای پویایی فکر و پرورش نسل جوان تأکید کرد و نقش عالمان و هنرمندان را در ایجاد چنین بستری حیاتی دانست. این سخنان برای جامعه فرهنگی، به ویژه پس از ۹ سال و ۶ ماه وزارت سید محمد خاتمی که سینمای ایران در دوره او، به ویژه از جشنواره پنجم فیلم فجر، با تولید آثار متفکرانه هویت تازه‌ای یافته و نسل جدیدی از فیلم‌سازان وارد عرصه شده بودند، امیدبخش بود. این امیدواری در شرایطی که فشارهای سیاسی و فرهنگی به استعفای خاتمی انجامیده بود، اهمیت دوچندانی داشت.

با ورود به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، علی لاریجانی به سرعت به توانمندی‌های فخرالدین انوار (معاون سینمایی) و سید محمد بهشتی (مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی) پی برد و هر دو را در سمت‌های خود ابقا کرد که این تصمیم در آن زمان، برخلاف انتظارات بسیاری بود.

حمایت از سینمای متفکر و تحولات جشنواره فیلم فجر

لاریجانی همچنین سید محمد بهشتی را به عنوان دبیر جشنواره یازدهم فیلم فجر حفظ کرد، اما تغییراتی در ترکیب هیئت داوران ایجاد نمود و سید مرتضی آوینی را نیز در میان داوران قرار داد. ترکیب داوران این دوره متنوع بود و شامل هنرمندانی چون عزت‌الله انتظامی، اسفندیار شهیدی و سید مهدی شجاعی می‌شد.

در جشنواره یازدهم، سه نسل از سینماگران حضور داشتند:

• نسل اول: ساموئل خاچیکیان
• نسل دوم: داریوش مهرجویی، مسعود کیمیایی و سیروس الوند
• نسل سوم: محسن مخملباف، احمدرضا درویش، حسن هدایت، جمال شورجه، کیومرث پوراحمد، رسول ملاقلی‌پور، احمد امینی، محمدرضا اعلامی، حمیدرضا رخشانی، کیانوش عیاری و ابراهیم حاتمی‌کیا

در این جشنواره، فیلم «سارا» جایزه بهترین فیلمنامه را دریافت کرد که یکی از نخستین آثار شاخص با محوریت زن در سینمای پس از انقلاب بود. اهدای این جایزه توسط سید مرتضی آوینی به این فیلم، اتفاقی قابل توجه محسوب می‌شد.

فیلم «از کرخه تا راین» نیز جایزه بهترین فیلم را از آن خود کرد. این فیلم با وجود برخی مخالفت‌ها، با حمایت لاریجانی امکان نمایش پیدا کرد و او مشکل اکران آن را حل نمود. در جشنواره دوازدهم نیز لاریجانی از فیلم‌های خوب مراقبت کرد و از فیلم «همسر» به کارگردانی مهدی فخیم‌زاده قدردانی کرد.

در دوره وزارت لاریجانی، برای نخستین‌بار سینمایی ویژه منتقدان و نویسندگان در نظر گرفته شد و عباس کیارستمی نیز برای اولین بار به عنوان داور در جشنواره دوازدهم حضور یافت. او به طور کلی از سینمای متفکر حمایت می‌کرد.

همچنین، محدودیت‌های مربوط به ویدئو کاهش یافت و در نهایت به رفع ممنوعیت انجامید و مؤسسه رسانه‌های تصویری تأسیس شد. لاریجانی همچنین به محدودیت‌های نشر و واردات کتاب انتقاد داشت.

ریاست سازمان صداوسیما و تحولات فرهنگی

در تاریخ ۲۷ بهمن ۱۳۷۲، لاریجانی به ریاست سازمان صداوسیما منصوب شد. این دوره، یکی از دوره‌های موفق تلویزیون ایران به شمار می‌رود. او در اداره تلویزیون از دانش فلسفی خود بهره برد و سریال «مردان فلسفه» را در شبکه چهار پخش کرد. در این دوره، برای نخستین‌بار چهره‌هایی چون عزت‌الله فولادوند و محمدرضا شجریان نیز در تلویزیون حضور یافتند.

در دوره ریاست او، تصویر زن در سریال‌ها با آثاری چون «همسران» و «خانه سبز» تغییر کرد. برای نخستین‌بار، قهرمان زن سریال «خانه سبز»، عاطفه صدر، یک وکیل دادگستری بود و زندگی آپارتمان‌نشینی در «همسران» به رسمیت شناخته شد که با تغییرات جامعه ایران هماهنگ بود.

در حوزه طنز نیز تحول ایجاد شد و استعدادهایی با آثاری چون «پاورچین»، «نقطه‌چین» و «ساعت خوش» سبک جدیدی از طنز را پایه‌گذاری کردند. سریال «شب دهم» نیز از دیگر آثار شاخص این دوره بود که مخاطبان گسترده‌ای را جذب کرد.

انتقادات و ساحت‌های شخصیتی

دوره مدیریت لاریجانی بدون نقد نیز نبود. پخش برنامه‌هایی مانند «هویت» و «چراغ» از نقاط بحث‌برانگیز کارنامه او محسوب می‌شود. اگرچه بعدها مسئولان وقت صداوسیما توضیح دادند که این برنامه‌ها خارج از سازمان تولید شده و برای پخش ارائه شده‌اند، اما این مسئله از انتقادات نکاست. خود لاریجانی نیز در سال ۱۴۰۰ در کلاب‌هاوس، پخش «هویت» را اشتباه دانست.

لاریجانی سه ساحت شخصیتی داشت: فلسفی، فرهنگی و سیاسی. او در ساحت فرهنگی تأثیرگذار بود و در وزارت ارشاد و صداوسیما به گسترش آزادی اندیشه کمک کرد. شخصیت سیاسی او اما در نوسان بود. در سال ۱۳۸۴، به دلیل حواشی‌ای چون «هویت» و «چراغ»، نتوانست حمایت طبقه متوسط را جلب کند، اما در سال ۱۴۰۰، با عملکردش در ریاست مجلس، به گزینه‌ای نزدیک به این طبقه تبدیل شد. ردصلاحیت او در آن انتخابات، تأثیر قابل توجهی بر میزان مشارکت داشت.

در سال‌های پایانی زندگی نیز، لاریجانی در مواردی از جامعه فرهنگی حمایت کرد و در ماجرای احضار برخی فیلم‌سازان، نقش میانجی مؤثری ایفا کرد.