فرانکفورت ۲۰۲۰: الگویی برای نمایشگاه مجازی کتاب تهران در شرایط بحران

در پاییز ۲۰۲۰، در اوج همه‌گیری ویروس کرونا، نمایشگاه کتاب فرانکفورت، بزرگترین گردهمایی صنعت نشر جهان، با چالشی بی‌سابقه روبه‌رو شد. این رویداد که سالانه میزبان بیش از سیصد هزار بازدیدکننده و هزاران ناشر بود، به جای لغو کامل، مسیر نوآورانه‌ای را در پیش گرفت و با انتقال فعالیت‌های خود به فضای مجازی، مفهوم نمایشگاه کتاب آنلاین را متحول ساخت.

تحول دیجیتال در قلب صنعت نشر

تصمیم فرانکفورت فراتر از یک وب‌سایت ساده برای فروش کتاب بود. بر اساس اسناد رسمی، این رویداد به یک پلتفرم چندوجهی، یک شبکه تلویزیونی اینترنتی زنده و یک ابزار شبکه‌سازی حرفه‌ای تبدیل شد. این چرخش تاریخی، نمونه‌ای بارز از «تاب‌آوری فرهنگی» بود که نشان داد چگونه اکوسیستم فرهنگ می‌تواند در برابر شوک‌های بیرونی مقاومت کرده و مسیرهای جدیدی برای بقا و رشد بیابد.

امروز، با توجه به شرایط خاص و ناپایدار کنونی که نمایشگاه کتاب تهران نیز ناچار به برگزاری مجازی شده است، درک و به کارگیری عملی مفهوم تاب‌آوری فرهنگی بیش از پیش ضروری است. این گزارش به بررسی دقیق مدل دیجیتال فرانکفورت می‌پردازد تا الهام‌بخش تبدیل نمایشگاه مجازی تهران از یک «فروشگاه آنلاین صرف» به یک «پایگاه فرهنگی زنده و پویا» باشد.

بازارچه حقوق نشر: عبور از مرزها بدون مرز

بخش تبادل حق‌نشر، قلب تپنده هر نمایشگاه بین‌المللی کتاب است. در شرایط عادی، ناشران و آژانس‌های ادبی هزینه‌های گزافی برای رزرو غرفه و برگزاری جلسات حضوری پرداخت می‌کنند. با بسته شدن مرزها، این شریان اقتصادی در آستانه توقف کامل قرار گرفت، اما فرانکفورت با دیجیتالی کردن میزهای مذاکره، راهکاری خلاقانه ارائه داد.

پلتفرم‌های «» و «Matchmaking Tool»

مدیران نمایشگاه با راه‌اندازی و رایگان کردن دو پلتفرم یکپارچه به نام‌های «» و «Matchmaking Tool»، فضایی شبیه به یک شبکه اجتماعی تخصصی برای اهالی نشر ایجاد کردند. در این ساختار، ناشران از سراسر جهان می‌توانستند بدون هزینه‌های گزاف غرفه‌داری و سفر، با یک لپ‌تاپ وارد سیستم شوند.

• ساخت پروفایل: هر کاربر می‌توانست کاتالوگ کتاب‌های خود را بارگذاری کند.
• سیستم هوشمند Matchmaking: این سیستم بر اساس الگوریتم‌ها، ناشران با علایق مشترک را به یکدیگر پیشنهاد می‌داد.
• ارتباط و مذاکره: ناشران می‌توانستند در همان پلتفرم پیام دهند، فایل‌های نمونه را بررسی کنند و قراردادهای حق‌نشر را منعقد سازند.

این ابزار، انحصار حضور در بازار جهانی را شکست و ثابت کرد که فضای مجازی می‌تواند عدالت بی‌نظیری را در صنعت نشر ایجاد کند، جایی که تنها معیار موفقیت، کیفیت کتاب است.

تلویزیون اینترنتی: فستیوال کلمات در مقیاس جهانی

نمایشگاه فرانکفورت تنها مکانی برای تجارت نیست؛ بلکه یک فستیوال فرهنگی بزرگ برای مردم و کتاب‌خوان‌ها نیز محسوب می‌شود. برای جبران جای خالی نشست‌ها و سخنرانی‌های حضوری، بخش جدیدی تحت عنوان «BOOKFEST digital» راه‌اندازی شد؛ یک شبکه تلویزیونی اینترنتی تمام‌عیار که برنامه‌های فرهنگی را به صورت زنده به خانه‌های مردم می‌برد.

پخش زنده و برنامه‌های متنوع

در تاریخ ۱۷ اکتبر ۲۰۲۰، کاربران با ورود به سایت نمایشگاه با دو کانال مجزا روبه‌رو شدند که از ساعت ۱۰ صبح تا ۱۰ شب به صورت یکسره و کاملاً رایگان برنامه پخش می‌کردند. این ۲۸ ساعت برنامه مداوم، نتیجه گزینش دقیق از ۸۱۲ ایده ویدئویی ارسالی از ۵۰۰ ناشر از ۵۰ کشور جهان بود. در نهایت، ۱۵۰ برنامه گلچین شده از ۸۰ ناشر و ۳۰ کشور در جدول پخش قرار گرفت.

مخاطبان در این کانال‌ها می‌توانستند شاهد حضور ستاره‌های جهانی باشند؛ از جیمی الیور، آشپز معروف، تا نویسندگان مطرحی چون مت هیگ و مارگارت اتوود که درباره آثارشان صحبت می‌کردند. این پلتفرم تلویزیونی، حس زنده بودن و پویایی نمایشگاه را بازآفرینی کرد.

برافراشتن پرچم همبستگی در طوفان پاندمی

در روزهای انزوای قرنطینه، نیاز به همبستگی و امید بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شد. صنعت نشر به عنوان یکی از ستون‌های فرهنگی جوامع، وظیفه داشت پیام امید را مخابره کند. فرانکفورت برای این هدف، کمپین خلاقانه «Signals of Hope» (سیگنال‌های امید) را طراحی کرد.

کمپین بصری و کنفرانس‌های آنلاین

این کمپین با الهام از «پرچم‌های دریایی» که ملوانان برای ارسال پیام در طوفان استفاده می‌کردند، طراحی شد. کاربران می‌توانستند پیام‌های امیدبخش خود را وارد کرده و سیستم آن را به کدهای گرافیکی شبیه به پرچم‌های دریایی تبدیل می‌کرد تا در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته شود.

همزمان، یک سری کنفرانس تمام‌آنلاین با همین نام برگزار شد. این وبینارها با محورهای موضوعی مشخصی چون همبستگی، امید به اقلیم و امید به آینده، نقش کلیدی کتاب و کلمات را در عبور از بحران‌ها و نجات جهان مورد بحث قرار می‌دادند. این بخش نشان داد که یک نمایشگاه مجازی می‌تواند فراتر از یک رویداد تجاری، به یک نقطه عطف احساسی و فکری در سطح بین‌المللی تبدیل شود.

نمایشگاه مجازی به مثابه پایگاه فرهنگی تاب‌آور در شرایط جنگی

تجربه نمایشگاه کتاب فرانکفورت در سال ۲۰۲۰ نشان داد که چگونه می‌توان در اوج یک بحران فلج‌کننده، شریان‌های حیاتی فرهنگ و ارتباطات را زنده نگه داشت. اکنون که شرایط خاص و سایه اقتضائات جنگی، امکان برگزاری فیزیکی نمایشگاه کتاب تهران را سلب کرده و آن را به فضای مجازی محدود کرده است، بازخوانی این تجربیات بحران‌محور اهمیتی دوچندان می‌یابد.

در این شرایط حساس، نمایشگاه مجازی کتاب تهران نباید صرفاً به چشم یک «فروشگاه بزرگ آنلاین با تخفیف» دیده شود؛ بلکه رسالت دارد تا به عنوان یک «پایگاه فرهنگی تاب‌آور» عمل کند. با الهام از مدل فرانکفورت، راه‌اندازی پلتفرم‌های بومی مشابه ابزارهای شبکه‌سازی، احیای یک تلویزیون اینترنتی منسجم برای جبران خلأ دیدارهای فیزیکی، و اجرای کمپین‌های اجتماعی امیدبخش، می‌تواند تهدید ناشی از شرایط جنگی برای صنعت نشر و اهالی فرهنگ ایران را تا حدودی خنثی کند.

این اکوسیستم دیجیتال می‌تواند ثابت کند که کلمات و اندیشه‌ها متوقف نمی‌شوند و همچنان می‌توانند بدون نیاز به تجمع در یک مکان خاص، قلب‌ها، ذهن‌ها و امیدهای جامعه را به یکدیگر پیوند دهند.

منابع:

• بسته مطبوعاتی نمایشگاه کتاب فرانکفورت ۲۰۲۰ (ویرایش ویژه مجازی)
• گزارش مجمع بین‌المللی ناشران (IPA) و پروژه InSPIRe (طرح کمک به صنعت نشر برای عبور از بحران‌ها و ایجاد آینده‌ای پایدار و مقاوم)