هشدار ملاصالحی: تخریب میراث فرهنگی، زخمی بر پیکره انسانیت است

در عصری که فناوری‌های نوین مرزهای تخریب را گسترش داده‌اند، حکمت‌الله ملاصالحی، اندیشمند و استاد برجسته باستان‌شناسی، در نشستی تخصصی با عنوان «تجاوز به میراث بشری؛ از کنوانسیون‌های ناتوان تا نظاره‌گران منفعل» در خانه اندیشمندان علوم انسانی ایران، نسبت به آسیب‌پذیری بی‌سابقه میراث فرهنگی و انسانی در برابر جنگ‌های مدرن هشدار داد. او با تأکید بر تفاوت‌های بنیادین دوره جدید با گذشته، خواستار محکومیت بین‌المللی و پیگیری حقوقی عاملان تخریب میراث فرهنگی شد.

تفاوت‌های بنیادین عصر جدید و تهدید میراث فرهنگی

ملاصالحی با اشاره به اینکه دورهٔ جدید، یکی از متفاوت‌ترین و استثنایی‌ترین دوره‌ها در تاریخ بشر است، اظهار داشت که فناوری‌ها و سلاح‌های ابداع‌شده در این دوران، متأسفانه دست انسان را برای کشتار جمعی، تخریب‌های گسترده و حتی نسل‌کشی به‌شدت گشوده‌اند. این تحولات نه تنها جان انسان‌ها، بلکه مواریث فرهنگی و جغرافیای طبیعی را نیز در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.

«انسان امروز در برابر این سلاح‌ها به‌غایت آسیب‌پذیر است، همان‌گونه که مواریث فرهنگی بشر و جغرافیای طبیعی ما نیز در معرض تهدیدی جدی قرار گرفته‌اند.»

او با یادآوری تجربیات هولناک جنگ جهانی دوم در ژاپن و تعرضات به ایران، تأکید کرد که آثار باستانی و مکان‌های تاریخی، همانند جان انسان، جایگزین‌ناپذیرند. بازسازی آن‌ها نیز نمی‌تواند گذشته را بازآفریند، بلکه تنها می‌توان از آنچه باقی مانده است، صیانت و حفاظت کرد.

میراث فرهنگی: تجلی انسان بودن ما

این باستان‌شناس، میراث فرهنگی را مظاهر و مدلول‌های سرشت فرهنگی انسان و نشانه‌های «انسانِ فرهنگی‌شده» و «انسانِ تاریخی‌شده» دانست که هیچ بدیلی برای آن‌ها وجود ندارد. به گفته او، انسان بودن و استمرار فرهنگی ما در وساطت همین میراث تداوم می‌یابد. بنابراین، آسیب به این آثار، تنها تخریب یک بنا نیست، بلکه تخریب خودِ انسان و انسان‌بودنِ ماست.

• فراتر از نوستالژی و اقتصاد: ملاصالحی توضیح داد که صیانت از این آثار تنها برای پر کردن خلأهای معنوی، رونق گردشگری، یا ابزارهای شناخت نیست، بلکه «صیانت از عینِ انسان بودن ماست.»
• انسان، موجودی چند میراثی: انسان میراث طبیعی را دریافت کرده، اما میراث فرهنگی را خود پدید آورده است. این میراث، افق‌گشایی و تجلی وجودی ما در جهان است.

هر آسیبی به مواریث فرهنگی ملت‌ها و به‌ویژه مواریث مشترک بشری، در حقیقت تخریب خود انسان و انسانیت است.

ایران، کانون تمدن بشری و ضرورت صیانت جهانی

ملاصالحی با تأکید بر جایگاه ویژه ایران در تاریخ و تمدن بشری گفت: «ایران، آلاسکا نیست. ایران، گرینلند یا ایسلند نیز نیست. ایران یکی از غنی‌ترین کانون‌ها و محورهای تاریخ، فرهنگ و تمدن بشری است.» وی افزود، صیانت از ایران و مواریث فرهنگی آن، در حقیقت صیانت از میراث فرهنگی جامعهٔ بشری است و تخریب آن، نابود کردن بخشی از حافظه و هویت فرهنگی جهان است.

او از جامعهٔ باستان‌شناسی ایران و جامعهٔ جهانی درخواست کرد که در برابر این مسائل سکوت نکنند و به نیروهای نظامی متجاوز هشدار داد که هدف قرار دادن مراکز غیرنظامی و فرهنگی، تخریب بنیادهای انسانیت است.

تجربه یونان و تفاوت آن با ایران

ملاصالحی با اشاره به تحصیلات خود در یونان، توضیح داد که در جنگ جهانی دوم، با وجود درگیری‌ها، فشارهایی بر نیروهای متجاوز وارد شد تا به آثار باستانی یونان، به‌ویژه «پارتنون» در آتن، آسیبی نرسانند و در عمل نیز از این آثار به‌خوبی پاسداری شد. او این وضعیت را با آنچه در ایران رخ داد، مقایسه کرد و گفت:

«در یونان، حتی در جریان جنگ جهانی دوم، با وجود درگیری‌ها، توافق‌هایی صورت گرفته بود که به این آثار آسیبی نرسد، و در عمل نیز چنین شد. اما در این‌جا، در این جنگ، دیدیم که چگونه با ملتی مواجه شدند که با تمام هویت، با تمام میراث فرهنگی و با ریشه‌های خود به میدان آمده بود و با چنگ و دندان از خود دفاع می‌کرد. آنجا از آسیب پرهیز شد، اما اینجا متأسفانه شاهد وارد آمدن آسیب‌های جدی بودیم.»

او تأکید کرد که ایران از مسیرهای حقوقی و قضایی، این اقدامات را محکوم و پیگیری خواهد کرد تا غرامت خسارات، به‌ویژه به مراکز فرهنگی، از عاملان آن اخذ شود و این اقدامات در مجامع بین‌المللی بی‌پاسخ نماند.

ناظران منفعل و مسئولیت جهانی

در پاسخ به این پرسش که «ناظران منفعل» چه کسانی هستند، ملاصالحی گفت که این‌ها همه نهادهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، مدنی، معنوی، فکری و دانشگاهی هستند که در برابر چنین فجایعی سکوت می‌کنند. این سکوت عملاً دست نظام‌های یاغی و متجاوز را برای تداوم این رفتارها، نسل‌کشی و آسیب رساندن بیشتر باز می‌گذارد.

• میراث جهانی: میراث هر کشور، بخشی از مواریث مشترک جامعه و جهان بشری است و صرفاً متعلق به یک کشور نیست.
• سکوت ناپذیرفتنی: سکوت در برابر تخریب میراث فرهنگی، زخمی بر پیکره انسانیت است و به‌هیچ‌وجه جایز نیست.

او با ابراز تأسف از ناآگاهی بسیاری از تحصیل‌کردگان نسبت به ابعاد فاجعه، تأکید کرد که بناهای باستانی و بافت‌های تاریخی، پادگان نظامی نیستند که هدف بمباران قرار گیرند. این زخم‌ها در حافظهٔ تاریخی بشر ثبت خواهند شد و به‌عنوان کارنامه‌ای سیاه از خشونت باقی می‌مانند.

گام‌های دانشجویان باستان‌شناسی برای حفاظت

ملاصالحی در پاسخ به اینکه دانشجویان باستان‌شناسی چگونه می‌توانند شکاف میان قوانین بین‌المللی و حفاظت میدانی را پر کنند، گفت که نخستین گام، درکِ «حکمت، خرد، منطق و فلسفهٔ وجودی صیانت از میراث فرهنگی» است. او با اشاره به اینکه در گذشته آثار تاریخی بخشی از یک کل زنده فرهنگی بودند، نه صرفاً «ابژه»، افزود:

«در دورهٔ مدرن، شکافی عمیق میان گذشته و حال ایجاد شده است. گذشته، برای نخستین‌بار، به «گذشته» تبدیل شده است. به همین دلیل است که امروز اگر یک آسمان‌خراش بسازیم و بعد کارایی خود را از دست بدهد، به‌راحتی آن را تخریب می‌کنیم. اما اگر در کنار آن، بنایی تاریخی مانند یک کلیسا، مسجد یا اثر باستانی وجود داشته باشد، آن را حفظ می‌کنیم. چرا؟ زیرا آن اثر تکرارپذیر نیست.»

او مثال‌هایی چون تخت جمشید و پارتنون را آورد که دیگر کارکرد گذشته خود را ندارند، اما تصویری از تاریخ، فرهنگ و تحولات فکری را به ما نشان می‌دهند. درک همین بنیان‌های فلسفی و معرفتی صیانت از میراث فرهنگی، می‌تواند انگیزه، هدف و جهت لازم را فراهم آورد.