رقابت بانک‌های بورسی: سبقت تسهیلات از سپرده‌ها و تمرکز منابع در اسفند ۱۴۰۴

تحلیل جامع تراز منابع و مصارف بانک‌های بورسی در اسفند ۱۴۰۴

بررسی داده‌های منتشرشده از سوی پژوهشکده پولی و بانکی حاکی از آن است که مجموع سپرده‌های بانک‌های بورسی در اسفند ۱۴۰۴ به حدود ۱۰ هزار و ۴۴۹ هزار میلیارد تومان رسیده است. در مقابل، مانده تسهیلات از این رقم فراتر رفته و به حدود ۱۰ هزار و ۷۴۶ هزار میلیارد تومان بالغ شده است. این تفاوت، اگرچه در سطح کلان ممکن است محدود به نظر برسد، اما در سطح برخی بانک‌ها به شکلی بسیار محسوس و پررنگ قابل مشاهده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار پول در آخرین ماه سال گذشته، تمرکز قابل توجه منابع در دست چند بانک بزرگ و فاصله چشمگیر آن‌ها با سایر رقبا است. این تمرکز، در کنار تفاوت در الگوی وام‌دهی بانک‌ها، می‌تواند نشان‌دهنده جهت‌گیری‌های متفاوت و استراتژی‌های گوناگون در مدیریت ترازنامه آن‌ها باشد.

تمرکز سپرده‌ها: سلطه چند بانک بزرگ

توزیع سپرده‌ها در میان بانک‌های بورسی در اسفند ۱۴۰۴ یکنواخت نیست و نشان‌دهنده تمرکز بالا در چند نهاد مالی است:

• بانک ملت: با بیش از ۲,۲۰۰ همت سپرده، معادل حدود ۲۱ درصد از کل سپرده‌ها، در صدر قرار دارد.
• بانک صادرات: با حدود ۱,۵۰۰ همت (۱۵ درصد) در رتبه دوم.
• بانک تجارت: با حدود ۱,۴۰۰ همت (۱۴ درصد) در رتبه سوم.

با احتساب این سه بانک، حدود ۵۰ درصد از کل سپرده‌ها در اختیار آن‌ها قرار دارد. با اضافه شدن بانک‌های لایه دوم شامل بانک پاسارگاد (۱۲ درصد)، بانک پارسیان (۴.۹ درصد) و بانک اقتصاد نوین (۵ درصد)، این سهم به بیش از ۷۰ درصد می‌رسد. این تمرکز بالا نشان می‌دهد که رقابت در بازار سپرده‌ها عمدتاً حول محور چند بازیگر اصلی شکل گرفته است، هرچند که فضای رقابت برای بانک‌های متوسط نیز همچنان وجود دارد.

بانک‌های سامان، خاورمیانه، کارآفرین و سینا هر کدام سهمی در حدود ۲ تا ۴ درصد دارند و بخش میانی بازار را تشکیل می‌دهند. در مقابل، بانک‌های دی، سرمایه و پست بانک با سهم‌هایی کمتر از ۲ درصد، فاصله قابل توجهی با بانک‌های بزرگ دارند.

برتری محسوس در بازار تسهیلات

در بخش تسهیلات‌دهی، مجموع مانده وام‌دهی بانک‌های بورسی به حدود ۱۰,۷۴۶ همت رسیده است که در این بخش نیز شاهد تمرکز چشمگیری هستیم:

• بانک ملت: با بیش از ۴,۳۰۰ همت تسهیلات و سهمی نزدیک به ۴۰ درصد، فاصله قابل توجهی با سایر رقبا ایجاد کرده است. حجم تسهیلات این بانک به تنهایی معادل مجموع چندین بانک متوسط است.
• بانک پاسارگاد: با حدود ۱,۴۶۳ همت تسهیلات و سهمی نزدیک به ۱۳ درصد، در جایگاه دوم قرار دارد.
• بانک تجارت: با حدود ۱,۲۸۱ همت تسهیلات، معادل ۱۱.۹ درصد، رتبه سوم را به خود اختصاص داده است.
• بانک صادرات: با حدود ۱,۱۲۰ همت تسهیلات و سهم ۱۰.۴ درصدی، در رتبه بعدی قرار می‌گیرد.

بانک‌های پارسیان و اقتصاد نوین نیز با سهم‌هایی در حدود ۴ تا ۶ درصد در گروه وام‌دهندگان بزرگ قرار دارند. بانک‌های سامان، خاورمیانه، کارآفرین و سینا با مانده تسهیلات در بازه ۲۰۰ تا ۵۰۰ همت و سهم‌هایی در حدود ۲ تا ۴ درصد، لایه میانی بازار را شکل می‌دهند. بانک‌های دی، سرمایه، گردشگری و پست بانک نیز سهمی کمتر از ۲ درصد از کل تسهیلات دارند.

این ساختار نشان‌دهنده نقش پررنگ و متمرکز برخی بانک‌ها در چرخه تأمین مالی اقتصاد است، با وجود اینکه چندین بانک دیگر نیز در سطوح مختلف در این فرآیند مشارکت دارند.

سبقت تسهیلات از سپرده‌ها: تفاوت در تخصیص منابع

نسبت تسهیلات به سپرده در اسفند ۱۴۰۴ برای کل بانک‌های بورسی به ۱۰۲.۸ درصد رسیده است؛ به این معنی که در مجموع، مانده تسهیلات حدود ۳۰۰ همت از مانده سپرده‌ها پیشی گرفته است. این نسبت در سطح بانک‌ها تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای دارد که از نقاط مهم تحلیل این گزارش است:

این پراکندگی نشان می‌دهد که تصویر بانک‌های بورسی در تخصیص منابع یکدست نیست؛ برخی بانک‌ها با شدت بیشتری منابع جذب‌شده را به تسهیلات تبدیل کرده‌اند، در حالی که بخشی دیگر با فاصله بیشتری از سپرده‌های خود، تسهیلات پرداخت کرده‌اند. این تفاوت‌ها می‌تواند به استراتژی‌های خاص هر بانک، وضعیت نقدینگی و رویکردهای مدیریت ریسک آن‌ها مرتبط باشد.