کودکان، گردشگران فعال: معرفی مدل A7 برای طراحی گردشگری هوشمند کودک‌محور در تهران

شکاف در صنعت گردشگری و نیاز به رویکرد کودک‌محور

دکتر کرامت‌الله زیاری، استاد دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران، با اشاره به خلأ موجود در صنعت گردشگری کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، تأکید کرد که طراحی خدمات هوشمند گردشگری همواره معطوف به بزرگسالان بوده و نیازهای خاص کودکان نادیده گرفته شده است. وی افزود: «ما در این پژوهش تلاش کردیم تا با تکیه بر نظریه‌های یادگیری تجربی و رشد شناختی، پاسخی علمی و بومی برای این خلأ ارائه دهیم.»

مدل ۷ بُعدی A7: از آگاهی تا تعلق خاطر

این مطالعه کیفی که با مشارکت ۲۰ خانواده تهرانی دارای فرزندان ۱۰ تا ۱۵ سال در فضاهایی چون باغ کتاب، پارک ژوراسیک و موزه علوم انجام شد، به معرفی و اعتبارسنجی مدل مفهومی A7 منجر گردید. دکتر زیاری ابعاد هفت‌گانه این مدل را چنین تشریح کرد:

• آگاهی (Awareness): از نیازهای کودک
• دسترس‌پذیری (Accessibility): آسان برای همه کودکان
• انطباق‌پذیری (Adaptability): با حالات لحظه‌ای کودک
• اطمینان‌بخشی (Assurance): در خصوص امنیت داده‌ها و ایمنی فیزیکی
• خودمختاری (Autonomy): در انتخاب مسیر و فعالیت
• انگیزش (Aspiration): برانگیختن حس کنجکاوی و خلاقیت
• وابستگی/تعلق (Affiliation): تعاملات اجتماعی

نتایج پژوهش نشان داد که دو بُعد انگیزش و خودمختاری بیشترین برجستگی را در تعامل کودکان با ابزارهای هوش مصنوعی مانند واقعیت افزوده و مسیریاب‌های صوتی داشتند.

کودک تهرانی: راهنمای والدین در دنیای دیجیتال

یکی از یافته‌های جالب این پژوهش، پدیده میانجیگری دیجیتال کودک بود. دکتر زیاری اشاره کرد که در بسیاری از خانواده‌های تهرانی، این کودکان بودند که کار با ابزارهایی چون «گوگل لنز»، «بلد» یا «نشان» را به والدین خود آموزش می‌دادند و مسیر بازدید را بر اساس علاقه شخصی خود انتخاب می‌کردند. وی افزود: «ما شاهد نمونه‌های متعددی بودیم که کودک با اسکن یک کد QR روی مجسمه دایناسور در پارک ژوراسیک، اطلاعات چندرسانه‌ای آن را دریافت کرده و سپس والدین را به سمت بخش مورد علاقه‌اش هدایت می‌کرد. این بدان معناست که فناوری هوش مصنوعی نه تنها ابزار سرگرمی، بلکه بستری برای تقویت اعتماد به نفس و قدرت تصمیم‌گیری در کودکان است.»

دغدغه امنیت داده‌ها؛ چالش اصلی والدین تهرانی

دکتر زیاری به چالش محوری والدین نیز اشاره کرد: «در حالی که کودکان غرق در اکتشافات بازی‌گونه با هوش مصنوعی بودند، یافته‌های ما نشان داد که اطمینان‌بخشی (Assurance) پیش‌شرط اصلی والدین برای پذیرش این فناوری‌هاست.» والدین تهرانی صراحتاً اعلام کردند تا زمانی که از قابلیت حذف مسیرهای پیموده شده یا امنیت داده‌های شخصی فرزندشان مطمئن نشوند، اجازه استفاده از ابزارهای مکان‌یاب را به کودک نمی‌دهند. این موضوع زنگ خطری برای طراحان اپلیکیشن‌های گردشگری است که شفافیت در حریم خصوصی کودکان را جدی بگیرند.

افق پیش رو: طراحی شهر هوشمند از نگاه کودکان

دکتر زیاری در پایان تأکید کرد که مدل A7 برای سایر کلانشهرها نیز قابل تعمیم است. وی خاطرنشان ساخت: «این مطالعه اثبات کرد که اگر یک شهر هوشمند از نگاه و نیازهای کودکان طراحی نشود، نمی‌توان آن را شهری انسان‌محور و توسعه‌یافته نامید.» امید می‌رود یافته‌های این پژوهش به عنوان یک دستورالعمل عملیاتی در اختیار شهرداری تهران، طراحان اپلیکیشن‌های گردشگری و نهادهای فرهنگی مانند موزه علوم و باغ کتاب قرار گیرد تا فضاهای شهری برای نسل آینده نه تنها ایمن، بلکه الهام‌بخش و خلاقانه طراحی شوند.

این مقاله با عنوان "Applying the ۷A model to design AI enabled children's tourism experiences in Tehran" به نویسندگی دکتر کرامت‌الله زیاری، دکتر احسان درستکار و دکتر آزاده درخشان در تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۶ به صورت آنلاین منتشر شده است.