سیلاب بی‌سابقه در ساوه؛ چالش‌های اقلیمی و برنامه جامع مدیریت بحران شهری

سیلاب بی‌سابقه در ساوه: چالش‌ها و راهکارها

شهرستان ساوه در نیمه نخست فروردین‌ماه جاری شاهد دو نوبت بارش شدید باران و وقوع سیلابی بی‌سابقه در نیم قرن گذشته بود. این رویداد اقلیمی، که نشانه‌ای از تغییرات آب و هوایی منطقه است، زیرساخت‌های شهری را به چالش کشید و لزوم توجه جدی به مدیریت بحران را بیش از پیش نمایان ساخت. با این حال، مدیریت شهری ساوه در کمتر از ۷۲ ساعت با تلاشی جهادی و شبانه‌روزی، توانست وضعیت درهم‌گسیخته شهر را به حالت عادی بازگرداند و با تنظیف معابر، لایروبی‌ها و هدایت آب‌های سطحی، آرامش را به فضای شهری بازگرداند.

منشاء سیلاب و خسارات وارده

بررسی‌های کارشناسان نشان می‌دهد که منشاء اصلی سیلاب اخیر در ساوه، مناطق شمالی این شهرستان بوده است. شهردار ساوه، رضا مصباحی، در این خصوص اظهار داشت: «بررسی‌ها نشان می‌دهد سیل‌بندی که در مقابل شهر صنعتی کاوه قرار دارد، بر اثر شدت بارش و برخی قصورهای انسانی در احداث کارخانجات در پایین‌دست این سیل‌بند، دچار مشکل شده و برگشت آب موجب افزایش فشار و در نهایت شکست سیل‌بند شد که این مسئله باعث ورود سیلاب به شهر شد.»

وی افزود که ایمن‌سازی سیل‌بند شمالی انجام شده است تا از بروز حوادث مشابه جلوگیری شود. خوشبختانه این حادثه خسارت جانی در پی نداشت و تخریب جدی ساختمان‌ها نیز گزارش نشد؛ اما خساراتی به تأسیسات شهری وارد شد که برآوردهای اولیه آن حدود ۵۰۰ میلیارد ریال است.

نقش ساخت‌وسازهای غیرمجاز در تشدید سیلاب

یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید آب‌گرفتگی در زمان بارندگی‌ها و بروز سیلاب در ساوه، تغییر کاربری و ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی جریان آب است. در پی وقوع سیلاب اخیر، بسیاری از منازل واقع در حاشیه‌های غربی و شمالی شهر دچار آب‌گرفتگی شدند که بخش قابل توجهی از آن‌ها در حریم رودخانه‌های قدیمی، مسیرهای طبیعی عبور آب و مسیل‌ها، و عمدتاً بدون مجوز قانونی ساخته شده بودند.

تغییر کاربری و ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی جریان آب، یکی از عوامل اصلی تشدید آب‌گرفتگی در زمان بارندگی‌ها و بروز سیلاب در ساوه است. مسیل‌ها و رودخانه‌های فصلی در واقع مسیرهای طبیعی هدایت آب‌های سطحی هستند و هرگونه دخل و تصرف در این محدوده‌ها می‌تواند در زمان بارش‌های سنگین، خسارات جانی و مالی برای ساکنان همان مناطق به همراه داشته باشد.

مسئولان شهری بار دیگر بر ضرورت جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز، به‌ویژه در حریم رودخانه‌ها، مسیل‌ها و اراضی ملی تأکید کرده و از شهروندان خواسته‌اند پیش از هرگونه اقدام برای ساخت‌وساز، مجوزهای قانونی لازم را دریافت کنند.

همراهی گروه‌های جهادی و پاکبانان

در ساعات اولیه وقوع سیلاب، بیش از ۲۰۰ نیروی خدمات شهری سازمان مدیریت پسماند شهرداری ساوه، به همراه تیم‌های اجرایی و مدیران شهری، بدون توجه به خطرات، آستین همت بالا زدند. آنان با استفاده از ۶ تانکر آب و عملیات گسترده شستشو، گل و لای انباشته شده را جمع‌آوری کرده و چهره شهر را پاکیزه ساختند.

آتش‌نشانان نیز نقش مهمی در عملیات امداد و نجات ایفا کردند و با تلاش‌های فنی-مهندسی، پل زیرگذر امام رضا (ع)، یکی از شریان‌های اصلی ترافیکی شهر، پس از ۷۲ ساعت تلاش شبانه‌روزی و خروج حجم عظیم آب، بازگشایی شد.

شهردار ساوه نیز در اقدامی نمادین، با حضور در جمع گروه‌های مردمی و جهادی فعال در پاکسازی شهر، از تلاش‌ها و همراهی آنان قدردانی کرد و مشارکت مردمی را سرمایه‌ای ارزشمند برای عبور از شرایط بحرانی دانست.

جبران مالی خسارت‌دیدگان

محمد فروزان، رئیس بنیاد مسکن انقلاب اسلامی شهرستان ساوه، اعلام کرد که لیست خسارت‌دیدگان سیل اخیر برای پرداخت خسارات به مرکز استان ارسال شده است. وی افزود که پس از تأیید کارشناسان بیمه، نحوه پرداخت به اسامی ارسال شده انجام خواهد شد و در مورد افراد جامانده در مراحل بعدی تصمیم‌گیری می‌شود.

برنامه جامع مدیریت سیلاب در ساوه

شهردار ساوه از تدوین و اجرای برنامه‌ای جامع برای مدیریت و پیشگیری از بحران‌های مشابه خبر داد. این برنامه شامل اقدامات کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت است و اولویت‌های آن عبارتند از:

• بازسازی و تقویت سیل‌بندهای بالادست: به‌ویژه در محدوده جاده یولاق تا اتوبان تهران-ساوه که نقش کلیدی در کنترل سیلاب دارد.
• اصلاح زیرگذرهای بحرانی: از جمله زیرگذر امام رضا (ع) که سیستم پمپاژ آن در مواجهه با حجم بالای سیلاب کارایی خود را از دست می‌دهد. طرح پیشنهادی شامل حذف سیستم پمپاژ و انتقال آب به‌صورت ثقلی است.
• ساماندهی ساخت‌وسازهای غیرمجاز: به‌ویژه در حاشیه‌های غربی و شمالی شهر و در مسیرهای طبیعی جریان آب.
• شناسایی و اصلاح نقاط حادثه‌خیز: شامل خیابان‌های طالقانی، آوینی، ایثار و کوی مهر با اجرای پروژه‌های اصلاح شیب‌بندی، لایروبی و ایجاد کانال‌های هدایت آب.

مصباحی تأکید کرد که تغییر کاربری اراضی و بی‌توجهی به ضوابط شهرسازی در سال‌های گذشته، باعث ضعف شبکه هدایت آب‌های سطحی شده است و اجرای پروژه‌های کلان نیازمند تأمین اعتبارات قابل توجه در سطح ملی و استانی است.

کلام آخر

رعایت ضوابط شهرسازی، ممانعت از ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، و اخذ مجوزهای قانونی پیش از هرگونه اقدام عمرانی، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای کاهش خسارات ناشی از سیلاب است. تجربه سیلاب اخیر در ساوه نشان داد که مدیریت بحران بدون توجه به اصول پیشگیری و توسعه زیرساخت‌های مناسب، نمی‌تواند پاسخگوی شرایط پیچیده اقلیمی باشد و حرکت به سمت برنامه‌ریزی علمی و بلندمدت، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آینده شهر ساوه است.