یارانه دستمزد؛ مُسکّن موقت یا راهکاری پایدار برای بازار کار ایران؟

یارانه دستمزد: ابزاری کارآمد در تئوری

فریبرز افتخاری، کارشناس اقتصادی، با نگاهی دوگانه به این طرح، آن را «در ذات خود مفید اما در اجرا چالش‌برانگیز» توصیف می‌کند. او معتقد است که یارانه دستمزد در تئوری، یکی از کارآمدترین ابزارهای سیاست‌گذاری در بازار کار است، چرا که به‌طور مستقیم بر هزینه نیروی کار اثر می‌گذارد و می‌تواند انگیزه استخدام را افزایش دهد. در شرایطی که بنگاه‌ها با محدودیت نقدینگی مواجه‌اند، چنین حمایتی می‌تواند به‌عنوان یک محرک عمل کند.

مزایای طرح یارانه دستمزد از دید کارشناسان

• هدف‌گیری مناطق کم‌برخوردار: تمرکز بر شهرستان‌هایی که از نظر توسعه اقتصادی عقب‌تر هستند، می‌تواند به کاهش شکاف‌های منطقه‌ای کمک کند. این مسئله در بلندمدت اهمیت زیادی دارد، چرا که تمرکز اشتغال در کلانشهرها یکی از چالش‌های اساسی اقتصاد ایران است.
• شکستن چرخه معیوب نداشتن تجربه کاری: یکی از مشکلات اصلی فارغ‌التحصیلان، نداشتن تجربه کاری است. یارانه دستمزد می‌تواند این چرخه معیوب را بشکند و فرصت اولیه ورود به بازار کار را فراهم کند.

چالش‌ها و محدودیت‌های اجرایی

افتخاری در ادامه به محدودیت‌های جدی این طرح اشاره می‌کند و می‌گوید: «مسئله اصلی اینجاست که آیا این شغل‌ها پایدار خواهند بود یا خیر؟ تجربه نشان داده که در بسیاری از موارد، پس از پایان دوره یارانه، کارفرما دیگر انگیزه‌ای برای ادامه همکاری ندارد و نیروی کار دوباره بیکار می‌شود.»

او تاکید می‌کند که اگر این طرح با سیاست‌های مکمل مانند بهبود فضای کسب‌وکار، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و ثبات اقتصادی همراه نباشد، اثرگذاری آن بسیار محدود خواهد بود. در واقع، یارانه دستمزد به‌تنهایی نمی‌تواند معجزه کند.

نگرانی‌ها درباره نظارت و مقیاس طرح

• نظارت و شفافیت: یکی از نگرانی‌ها این است که برخی بنگاه‌ها صرفاً برای دریافت یارانه، اقدام به استخدام صوری کنند یا نیروی کار را پس از پایان دوره اخراج کنند. بنابراین، طراحی سازوکارهای نظارتی دقیق، شرط موفقیت این طرح است.
• جنبه نمادین: با توجه به تعداد مشمولان که کمتر از 10 هزار نفر است در برابر حداقل 2 میلیون بیکار، باید پذیرفت که این طرح بیشتر جنبه نمادین دارد تا ساختاری. برای اثرگذاری واقعی، نیاز به مقیاس بسیار بزرگ‌تری از اجرا وجود دارد.

نگاه انتقادی فعالان کارگری: فراتر از بیکاری

امیر خسروی، یک فعال کارگری، با نگاهی انتقادی‌تر، این طرح را از زاویه معیشت کارگران مورد بررسی قرار می‌دهد. او می‌گوید: «واقعیت این است که مشکل اصلی کارگران امروز، فقط بیکاری نیست، بلکه سطح پایین دستمزدها در برابر تورم است. حتی اگر این طرح بتواند شغلی ایجاد کند، سؤال اینجاست که آیا این شغل می‌تواند زندگی فرد را تأمین کند؟»

خسروی می‌افزاید: در فضای پساجنگ، اقتصاد با مجموعه‌ای از عدم‌قطعیت‌ها، اختلال در زنجیره تأمین، کاهش سرمایه‌گذاری و افت تقاضای مؤثر روبه‌روست. شرایطی که اجرای سیاستی مانند یارانه دستمزد را با چالش‌های مضاعف مواجه می‌کند. او خاطرنشان می‌کند که اگرچه این ابزار در حالت عادی می‌تواند به تحریک استخدام کمک کند، اما در دوران پساجنگ، موانع ساختاری اجازه نمی‌دهد اثرگذاری آن به‌طور کامل محقق شود.

چالش‌های اساسی از دید فعال کارگری

1. ناپایداری محیط کسب‌وکار: کارفرما زمانی نیروی جدید جذب می‌کند که چشم‌انداز روشنی از آینده بازار داشته باشد. در شرایطی که هنوز تبعات جنگ بر تولید، صادرات و حتی بازار داخلی سایه افکنده، یارانه دستمزد به‌تنهایی نمی‌تواند ریسک استخدام را پوشش دهد. بنگاه‌ها بیش از آنکه دغدغه هزینه دستمزد داشته باشند، نگران فروش، نقدینگی و تداوم فعالیت خود هستند.
2. شکاف میان هزینه واقعی زندگی و سطح دستمزد: حتی با وجود یارانه، سطح پرداختی به نیروی کار در بسیاری از موارد پاسخگوی هزینه‌های معیشت نیست. این مسئله باعث می‌شود نیروی کار یا انگیزه کافی برای ورود به این مشاغل نداشته باشد یا در صورت ورود، به‌دنبال فرصت‌های بهتر، خیلی زود از بازار خارج شود. در نتیجه، پایداری اشتغال زیر سؤال می‌رود.
3. محدودیت منابع دولت: در دوره پساجنگ، دولت با فشارهای مالی گسترده‌ای روبه‌روست. در چنین شرایطی، تداوم پرداخت یارانه دستمزد در مقیاس وسیع، با ابهام جدی مواجه است. این عدم اطمینان می‌تواند برنامه‌ریزی بلندمدت بنگاه‌ها را مختل کند.
4. احتمال انحراف در اجرا: برخی بنگاه‌ها ممکن است صرفاً برای بهره‌مندی از یارانه، اقدام به جذب نیروی موقت کنند، بدون آنکه برنامه‌ای برای حفظ آن‌ها داشته باشند. این موضوع نه‌تنها به هدررفت منابع منجر می‌شود، بلکه اعتماد نیروی کار به سیاست‌های حمایتی را نیز کاهش می‌دهد.

در نهایت، خسروی تأکید می‌کند که یارانه دستمزد در دوران پساجنگ، تنها در صورتی می‌تواند مؤثر باشد که در کنار آن، سیاست‌های مکملی مانند ثبات‌بخشی به اقتصاد، تسهیل دسترسی به سرمایه در گردش و احیای بازارها اجرا شود. در غیر این صورت، این طرح بیشتر به یک اقدام کوتاه‌مدت شبیه خواهد بود تا راهکاری پایدار برای بازسازی بازار کار.