پاکسازی‌های نظامی شی جین‌پینگ: الگوی جدید ارتقا در ارتش چین

جلسه «اصلاح و تصحیح» و تغییر چیدمان قدرت

در تاریخ ۸ آوریل، کمیسیون مرکزی نظامی چین (CMC) جلسه‌ای آموزشی تحت عنوان «اصلاح و تصحیح» را برای افسران ارشد باقی‌مانده ارتش آزادی‌بخش خلق (PLA) برگزار کرد. شی جین‌پینگ، رئیس این کمیسیون، سخنرانی افتتاحیه را در دانشگاه دفاع ملی پکن ایراد کرد. نکته قابل توجه در این جلسه، حضور تنها یک همکار در کنار او بر سکو بود: ژانگ شنگ‌مین، رئیس نهاد بازرسی انضباطی کمیسیون مرکزی نظامی. این اتفاق پس از آن رخ داد که دو ژنرال قدرتمند کمیسیون در ژانویه تحت تحقیق قرار گرفتند و ژانگ به تنها عضو دیگر عالی‌ترین نهاد نظامی چین در کنار شی تبدیل شد.

بسیاری از تحلیلگران خارجی این صحنه را نمادی از پاکسازی‌های گسترده‌تر و ادامه کارزار ده‌ساله شی برای تضمین کنترل کامل حزب بر ارتش می‌دانند. سخنرانی شی که افسران را به حفظ «پاکی و شکوه نیروهای مسلح خلق» فرا می‌خواند، این برداشت را تقویت می‌کرد. اما چیدمان صندلی‌ها نیز خود گویای تغییرات عمیقی بود؛ در حالی که در جلسات مشابه گذشته، ردیف جلو مملو از ژنرال‌های چهارستاره بود، این بار تنها دو نفر در آنجا نشسته بودند و در کنارشان سپهبدها قرار داشتند که نشانه‌ای از کاهش تعداد ژنرال‌های ارشد و تغییر در سلسله‌مراتب بود.

برچیدن «شبکه‌های» مخالف شی

طی ۱۸ ماه گذشته، شی جین‌پینگ دو شبکه از قدرتمندترین شبکه‌های ارتش چین را برچیده است. اصطلاح «شبکه» در اینجا به جناح‌های رسمی اشاره ندارد، بلکه یک اصطلاح تحلیلی است که ناظران بر اساس الگوهای شغلی و سابقه مأموریت‌های مشترک بازسازی می‌کنند و منعکس‌کننده ذهنیت «قله‌نشینی» در ارتش چین است.

• شبکه فوجیان: این شبکه متشکل از افسرانی بود که شی در دوران فعالیت خود در جنوب‌شرق چین (۱۹۸۵ تا ۲۰۰۷) با آن‌ها ارتباط برقرار کرده بود. این جناح حول محور هه ویدونگ، معاون کمیسیون مرکزی نظامی، و میائو هوا، رئیس اداره کار سیاسی، شکل گرفته بود. میائو در نوامبر ۲۰۲۴ تعلیق و سپس ناپدید شد. هر دو، به همراه هفت ژنرال دیگر از حلقه آن‌ها، در اکتبر ۲۰۲۵ از حزب و ارتش اخراج شدند.
• شبکه قدیمی نیروی زمینی: این شبکه حول ژانگ یوشیا، معاون کمیسیون مرکزی نظامی، و لیو ژن‌لی، رئیس ستاد مشترک، سازمان یافته بود. این شبکه در ژانویه سقوط کرد و تحقیقات رسمی درباره آن‌ها، اوج چرخه پاکسازی‌هایی بود که صف ژنرال‌های فعال را تقریباً خالی کرد. بسیاری تصور می‌کردند سابقه رزمی و تبار ممتاز ژانگ او را از پاکسازی مصون نگه می‌دارد، اما عضویت در این شبکه‌ها جایگاه خطرناکی برای افسران بود.

افسران مورد اعتماد شی: الگوی جدید ارتقا

برداشت رایج این است که شی در حال نصب وفاداران خود است؛ افسرانی که به دلیل قابلیت اعتماد سیاسی انتخاب شده‌اند، به ویژه در شرایط دشوار کنونی. با این حال، این تحلیل سطحی است، زیرا میائو و ژانگ یوشیا نیز پیش از پاکسازی، وفادار تلقی می‌شدند.

شی با محدودیت زمانی مواجه است، زیرا باید ارتش را پیش از صدمین سالگرد آن در سال ۲۰۲۷ به سطحی «در سطح جهانی» برساند. فرماندهی عالی ویران‌شده نمی‌تواند این هدف را محقق کند، بنابراین شی مجبور به بازسازی آن بر اساس الگویی ساده‌تر شده است. حدود ۲۰ پست ارشد در کمیسیون مرکزی نظامی و فرماندهی‌های منطقه‌ای اکنون به صورت موقت توسط سپهبدهایی اداره می‌شوند که منتظر انتصاب رسمی هستند. انتظار می‌رود بیشتر آن‌ها در مناصب خود تثبیت شوند.

تقریباً همه این افسران یک ویژگی مشترک دارند: مسیر حرفه‌ای آن‌ها زیر نفوذ شبکه‌هایی شکل گرفته که جناح‌های پاکسازی‌شده هرگز بر آن‌ها کنترل نداشتند. به عبارت دیگر، شی در حال ارتقای افسرانی است که ژنرال‌های قبلی‌اش مانع پیشرفتشان شده بودند. اما این «امنیت سیاسی» ممکن است به بهای اعتبار، اعتماد و تجربه لازم برای جنگ مشترک باشد. گروهی که تأیید شی را می‌گیرند، شاید کمترین آمادگی را برای جنگی داشته باشند که او آن‌ها را برایش آماده می‌کند.

«شبکه‌های» مورد علاقه شی و پیامدهای آن

ارتقاهای شی عمدتاً از دو شبکه نیرو می‌گیرند:

1. مسیر بازرسی انضباطی: این شاخه اکنون به رأس درخت، دو تا از چهار نیرو و سطوح عالی کمیسیون مرکزی نظامی راه یافته است. ژانگ شنگ‌مین، معاون تازه منصوب‌شده کمیسیون مرکزی نظامی، یک افسر حرفه‌ای کار سیاسی است که از سال ۲۰۱۷ ریاست کمیسیون بازرسی انضباطی را بر عهده دارد. شیونگ ژائویوان، معاون اداره کار سیاسی و سازمان‌دهنده اصلی جلسه اخیر، نیز سابقه خدمت در نیروی دوم توپخانه با ژانگ را دارد. کمیسرهای سیاسی موقت نیروی زمینی و نیروی هوایی نیز مستقیماً به ژانگ شنگ‌مین گزارش می‌دهند.
2. بخش عملیاتی با پیشینه نیروی هوایی: شمار قابل توجهی از افسرانی که اکنون دستگاه عصبی مرکزی کمیسیون را اداره می‌کنند، سپهبدهایی با پیشینه نیروی هوایی هستند. از جمله دونگ لی، رئیس موقت مرکز فرماندهی عملیات مشترک؛ لیو دی در آموزش و اداره؛ و چن چی در پشتیبانی لجستیکی. لی کای، فرمانده موقت نیروی موشکی، نیز با وجود تخصص موشکی‌اش، سابقه فرماندهی دسته‌های جنگنده‌ای را دارد. این افسران میراث شو چیلیانگ، ژنرال نیروی هوایی و معاون کمیسیون مرکزی نظامی (۲۰۱۲-۲۰۲۲) را ادامه می‌دهند که عملیات مشترک و قدرت هوایی را به مرکز آینده ارتش چین کشاند و حامی نسل جدیدی از افسران نیروی هوایی بود.

این افسران در سال‌های قدرت میائو و ژانگ یوشیا شاهد توقف پیشرفت خود بودند و اکنون با حذف شبکه‌های قدیمی، فرصت ارتقا یافته‌اند. شی عمداً افسرانی را ارتقا داده که شبکه‌های تازه‌منهدم‌شده از آنان عبور کرده بودند. این نشان می‌دهد که ذخیره استعداد شی هرگز کم‌عمق نبوده، بلکه مدفون شده بود.

الگویی با چالش‌های آتی

با نزدیک شدن ارتش چین به صدمین سالگرد خود در سال ۲۰۲۷، انتصاب‌های رسمی آتی احتمالاً به نفع افسرانی خواهد بود که بتوانند حذف‌شدن از شبکه‌های قدیمی را نشان دهند. این انتخاب‌ها گزینشی و عمدی هستند و فراتر از صرفاً بقایای تصادفی پاکسازی‌ها. با این حال، آنچه نامعلوم است، انسجام این گروه جدید تحت فشار عملیاتی است.

خلبانانی که زیر نظر شو رشد کردند، سال‌ها منتظر ارتقا بودند و افسران کار سیاسی در دستگاهی برای زیر نظر گرفتن دیگران خدمت کرده‌اند، نه جنگیدن در کنار آن‌ها. هیچ‌یک از این پیشینه‌ها نوع اعتماد بین‌نیرویی لازم برای جنگ مشترک را ایجاد نمی‌کند. این کمبود در رژه‌های زمان صلح دیده نمی‌شود، اما در فرماندهی زمان جنگ آشکار خواهد شد.

پرسش اینجاست که آیا یک فرمانده باتجربه نیروی زمینی از فرمانده منطقه‌ای‌ای که تمام حرفه‌اش در نیروی هوایی گذشته، تبعیت خواهد کرد؟ یا آیا یک فرمانده عملیاتی با کمیسر سیاسی‌ای که حرفه‌اش صرف یافتن اهرم فشار بر افسران دیگر شده، صادقانه سخن خواهد گفت؟ این‌ها لحظاتی هستند که اعتماد بین‌نیرویی یا حفظ می‌شود یا فرو می‌ریزد.

شی جین‌پینگ با ارتقای افسرانی که ژنرال‌های قبلی سد راهشان بودند، برای خود فرماندهی عالیِ امن از نظر سیاسی خریده است. اما اینکه آیا این فرماندهی توانایی جنگیدن با هم را دارد، پرسشی دیگر است که زمان پاسخ آن را خواهد داد.