آیا طرح‌های بلندپروازانه سوریه می‌تواند تنگه هرمز را دور بزند؟

دیدگاه سوریه برای تبدیل شدن به هاب انرژی

احمد شرع، رئیس‌جمهور سوریه، در تاریخ ۱۷ آوریل در نشست انجمن دیپلماسی آنتالیا و سپس در نشست سران اتحادیه اروپا در قبرس، بر پتانسیل کشورش برای تبدیل شدن به یک مسیر جایگزین برای انتقال انرژی و کالا تأکید کرد. وی ابراز امیدواری کرد که سوریه بتواند با اتصال خلیج فارس به ترکیه، دسترسی امنی به دریای مدیترانه را فراهم آورد. برای تحقق این چشم‌انداز، دولت سوریه دو طرح محوری را در دستور کار قرار داده است: پروژه «چهار دریا» و طرح «۴+۱». با این حال، این پروژه‌ها علی‌رغم خوش‌بینی‌های اولیه، با چالش‌های جدی مواجه هستند.

طرح «چهار دریا»: اتصال چهار آبراهه استراتژیک

طرح «چهار دریا» که با نام «ابتکار کریدور ۹» نیز شناخته می‌شود، یک شبکه حمل و نقل و انرژی یکپارچه را ترسیم می‌کند. این طرح هدف دارد تا چهار آبراهه کلیدی را به هم متصل کند:

• خلیج فارس
• دریای مدیترانه
• دریای خزر
• دریای سیاه

هدف اصلی این ابتکار، معرفی سوریه و ترکیه به عنوان مراکز اصلی برای تجارت و جریان‌های انرژی منطقه‌ای است. احمد شرع این طرح را در تاریخ ۲۴ آوریل در نشست قبرس معرفی کرد و اسعد شیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، آن را «آغاز مرحله جدیدی از همکاری‌های استراتژیک دوجانبه» توصیف کرد.

یک سند منتشر شده توسط «المجله» که به تام باراک، نماینده ویژه آمریکا در امور سوریه، نسبت داده شده، پیشنهاد آمریکا برای تبدیل سوریه به یک مرکز مهم برای ترانزیت انرژی جهانی را تشریح می‌کند. این طرح بر احیا و گسترش شبکه‌ای وسیع از خطوط لوله موجود و پیشنهادی تمرکز دارد که میادین نفتی خلیج فارس و عراق را به بنادر مدیترانه و سپس به اروپا متصل می‌کند.

برآوردها نشان می‌دهد که بازسازی خط لوله نفتی کرکوک-بانیاس حدود ۴.۵ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و سوریه انتظار دارد سالانه حدود ۲۰۰ میلیون دلار از حق ترانزیت درآمد کسب کند. همچنین، برنامه‌هایی برای گسترش خط لوله گاز عربی از مصر، از طریق سوریه به ترکیه و مسیر پیشنهادی گاز قطر-ترکیه برای انتقال گاز به اروپا در دست بررسی است.

طرح «۴+۱»: کریدورهای خشکی برای کاهش وابستگی دریایی

در مارس ۲۰۲۶، دولت سوریه طرح «۴+۱» را با هدف ایجاد کریدورهای انرژی یکپارچه و امن از طریق مسیرهای خشکی معرفی کرد تا وابستگی به مسیرهای دریایی سنتی را کاهش دهد.

اسامه قاضی، مشاور وزارت اقتصاد سوریه، توضیح داد: «در حالی که پروژه چهار دریا به اتصال آبراه‌های منطقه‌ای می‌پردازد، طرح «۴+۱» اقتصادهای منطقه‌ای را به هم متصل می‌کند و سوریه را در مرکز یک شبکه چندگانه از مسیرهای دریایی، زمینی و ریلی قرار می‌دهد.»

او این دو پروژه را مکمل یکدیگر توصیف کرد که اهداف ثبات و توسعه منطقه‌ای را تقویت می‌کنند. برآوردهای اولیه، هزینه مجموع پروژه‌های طرح «۴+۱» را کمتر از ۵۰ میلیارد دلار تخمین می‌زند.

چالش‌های پیش روی پروژه‌های سوریه

این پروژه‌ها، با وجود جذابیت‌های خود، با واقعیت‌های دشواری روبرو هستند. امکان‌پذیری آنها به غلبه بر موانع زیر بستگی دارد:

• ضعف‌های سیاسی و نهادی: سوریه فاقد ثبات سیاسی و نهادی لازم برای اجرای چنین پروژه‌های عظیمی است.
• زیرساخت‌های ویران: سال‌ها جنگ داخلی، زیرساخت‌های حیاتی کشور را ویران کرده است.
• محدودیت‌های مالی: تأمین مالی این پروژه‌ها به ده‌ها میلیارد دلار نیاز دارد که هیچ کشور واحدی قادر به تأمین آن نیست.
• موانع امنیتی و ژئوپلیتیکی: ناامنی در مناطق جنگ‌زده و پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی منطقه، اجرای طرح‌ها را دشوار می‌کند.
• کمبود نیروی کار ماهر: پس از سال‌ها جنگ، سوریه با کمبود نیروی کار متخصص مواجه است.

سارکیس کاسارجیان، روزنامه‌نگار متخصص در امور ترکیه و خاورمیانه، اظهار داشت: «چنین پیشنهاداتی جدید نیستند و سوریه زیرساخت‌ها، ثبات و مزایای جغرافیایی کشورهایی مانند عربستان سعودی، اسرائیل و ترکیه را ندارد.»

زیاد عربش، اقتصاددان سوری، تخمین زده است که هزینه ساخت و بهسازی مسیرها از ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار فراتر خواهد رفت و مستلزم هماهنگی منطقه‌ای در سطوح بالا و برقراری شرایط امنیتی است. او همچنین به رقابت شدید گاز روسیه، جمهوری آذربایجان و الجزایر در بازار اروپا اشاره کرد که چالش دیگری برای خط لوله گاز پیشنهادی سوریه است.

طرح رقیب: کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا

برنامه‌های سوریه با رقابت شدید طرح‌های دیگری روبروست که کریدورهای تجاری جایگزینی را برای دور زدن کامل این کشور پیشنهاد می‌دهند. مهم‌ترین این طرح‌ها، کریدور اقتصادی پیشنهادی هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC) است که در اجلاس گروه ۲۰ در سپتامبر ۲۰۲۳ معرفی شد.

هدف این طرح، پیوند دادن هند، خاورمیانه و اروپا از طریق بهسازی زیرساخت‌های حمل و نقل، دیجیتال و انرژی است. این کریدور پیشنهادی شامل یک مسیر دریایی از هند به امارات متحده عربی است که با یک خط ریلی از طریق عربستان و اردن به بندر حیفا در اسرائیل متصل می‌شود و از آنجا کالاها به اروپا منتقل می‌شوند. این طرح که از حمایت هند، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، آمریکا و شرکای بزرگ اروپایی برخوردار است، به عنوان جایگزینی برای ابتکار کمربند و جاده چین معرفی شده است.