خبر کامل
ارمنستان و جمهوری آذربایجان: چالش‌های غلبه بر سه دهه نفرت و دستیابی به صلح
پیمان صلح ۲۰۲۶: غلبه بر سه دهه نفرت میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان
در حالی که باکو و ایروان در آستانه امضای پیمان صلحی تاریخی در سال ۲۰۲۶ هستند که می‌تواند به بیش از سه دهه درگیری پایان دهد، جامعه در هر دو کشور هنوز برای این آشتی فراگیر آماده نیست. ریشه‌های عمیق نفرت و سوءتفاهم‌های تاریخی، چالش‌های بزرگی را پیش روی روند صلح قرار داده است.
اقدامی جسورانه در مسیر آشتی: ماجرای سمیرا افندی
در نوامبر ۲۰۲۵، در مسابقه موسیقی «سیلک وی استار» در قزاقستان، سمیرا افندی، خواننده آذربایجانی و عضو هیئت داوران، با اهدای بالاترین امتیاز (۱۲ امتیاز) به سارو گئورگیان، خواننده ارمنی، و سپس در آغوش گرفتن او، اقدامی بی‌سابقه انجام داد. این حرکت که نشانه‌ای از تمایل به صلح بود، با واکنش‌های متفاوتی روبرو شد.
- سمیرا افندی در مصاحبه‌ای اعلام کرد که پدرش، از کهنه‌سربازان جنگ اول قره‌باغ، از کار او حمایت کرده است.
- پس از بازگشت به باکو، او با موجی از انتقادها و حملات در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های محلی مواجه شد و به «دوستی با دشمن» و بی‌احترامی به کشته‌شدگان جنگ متهم گشت.
- او در پاسخ به منتقدان خود گفت: «چرا باید عذرخواهی کنم؟ زمانی خواهد رسید که مردم آشتی کنند. مرا به خاطر این سرزنش می‌کنند که اولین قدم را برداشته‌ام.»
با وجود آغاز تبادل رسمی هیئت‌های فعالان اجتماعی بین دو کشور در پایان سال ۲۰۲۵، اقدام خانم افندی همچنان برای مردمی که بیش از ۳۰ سال در خصومت بوده‌اند، بسیار جسورانه تلقی می‌شود.
ریشه‌های عمیق نفرت: «ستیز مقدس» و فرهنگ اهریمن‌سازی
مناقشه قره‌باغ کوهستانی، که ریشه در دوران پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی دارد، به یک «ستیز مقدس» تبدیل شده است. این مناقشه با موج‌های خشونت‌بار از جمله کشتار ارمنیان در سومقاییت (۱۹۸۸) و اخراج متقابل جمعیت‌ها آغاز شد و در سال ۱۹۹۲ به جنگی تمام‌عیار انجامید که هزاران کشته و صدها هزار آواره بر جای گذاشت. در جنگ اول (۱۹۹۲-۱۹۹۴) ارمنستان پیروز شد و در جنگ دوم (۲۰۲۰) جمهوری آذربایجان دست بالا را یافت.
آلتای گویوشوف، جامعه‌شناس، می‌گوید: «شما ۳۰ سال مشغول به این کار بودید؛ تصویری از ارمنی به عنوان یک وحشی ساختید. به نوعی، اکنون حکومت گروگان همان چیزی شده که طی ۳۰ سال ساخته بود.»
در طول سه دهه گذشته، نسلی کامل در فضایی از نفرت پرورش یافته که در آن هر دو طرف، تنها خود را قربانی می‌دانند و حقایق ناخوشایند تاریخ را انکار می‌کنند. برای مثال، در جمهوری آذربایجان، واژه «ارمنی» ناسزا تلقی می‌شود و در ارمنستان نیز واژه «ترک» (شامل آذربایجانی‌ها) چنین جایگاهی دارد.
بوریس ناواساردیان، روزنامه‌نگار، به عمق این کینه اشاره می‌کند: «در ورزش، مثلا مقام هفدهم در یک رقابت بین‌المللی اگر همراه با شکست دادن حریف آذربایجانی یا ارمنی باشد، ارزشمندتر از مدال نقره است.»
آمادگی دولت‌ها در مسیر صلح
در اوت ۲۰۲۵، رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجی‌گری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، متن پیمان صلح را تأیید کردند. این توافق شامل تعهد به دست برداشتن از تهدیدهای متقابل و ادعاهای ارضی است، اگرچه جمهوری آذربایجان خواستار اصلاح قانون اساسی ارمنستان پیش از نهایی شدن آن شده است.
- نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، از نیاز کشورش به قانون اساسی جدید برای «تضمین پایداری کشور در شرایط ژئوپلیتیک جدید» سخن گفته است.
- در پایان سال ۲۰۲۵، دو کشور تجارت را از سر گرفتند. جمهوری آذربایجان برای اولین بار اجازه ترانزیت کالا به ارمنستان را صادر کرد و فروش بنزین به این کشور را آغاز کرد.
با این حال، مسیر پاشینیان از بیانیه‌های تند درباره قره‌باغ تا چشم‌پوشی از ادعاهای ارضی و قدردانی از باکو، با مخالفت‌هایی در داخل ارمنستان روبرو شده و مخالفان او را «خائن» می‌خوانند.
در مقابل، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، با بهره‌گیری از جایگاه خود به‌عنوان پیروز میدان، همچنان از ادبیات جنگ‌طلبانه استفاده می‌کند. او از دریاچه ارمنی «سوان» با نام ترکی «گویچه» یاد کرده و از اصطلاح «آذربایجان غربی» برای اشاره به قلمرو ارمنستان استفاده می‌کند که ایروان آن را مغایر با ایده صلح می‌داند.
پاشینیان در دسامبر گذشته پیشنهاد کرد که باکو از ترویج ایده «آذربایجان غربی» دست بردارد و در مقابل، ارمنستان نیز مطالبه بازگشت ارمنی‌های قره‌باغ را مطرح نکند. علی‌اف هنوز به این پیشنهاد پاسخی نداده است.
«تماس‌های خارج از کنترل»: نقش جامعه مدنی در صلح
مقام‌های هر دو کشور در دهه‌های اخیر با بی‌اعتمادی به ابتکارهای مدنی صلح‌طلبانه نگاه کرده‌اند. بازداشت بهروز صمدوف، پژوهشگر آذربایجانی، به اتهام جاسوسی به دلیل مکاتباتش با همکاران ارمنی، نمونه‌ای از این فشارهاست.
- در پاییز ۲۰۲۵، نشست‌هایی میان نمایندگان جامعه مدنی در ایروان و باکو برگزار شد، اما در هیئت آذربایجان چهره‌های مستقل کمتر حضور داشتند.
- آلتای گویوشوف معتقد است جامعه مدنی مستقل آذربایجان تحت فشار است و دولت با هر ابتکار مستقلی دشمنی دارد.
نظرسنجی «موسسه بین‌المللی جمهوری‌خواه» در اکتبر ۲۰۲۴ نشان داد که بیش از نیمی از ارمنی‌ها از ایده صلح با جمهوری آذربایجان حمایت می‌کنند.
مارک گریگوریان، روزنامه‌نگار ارمنی، بر اهمیت بازگشایی راه‌ها و امکان تجارت و گفت‌وگو برای مردم عادی تأکید دارد. او به بازار عمده‌فروشی ساداخلو در گرجستان در اوایل دهه ۲۰۰۰ اشاره می‌کند که نمادی از صلح روزمره میان ارمنی‌ها و آذربایجانی‌ها بود.
عارف یونس، فعال حقوق بشر، معتقد است باید گفت‌وگوها درباره اصطلاح «آذربایجان غربی» و ادبیات دشمنی قومی متوقف شود و دیپلماسی واقعی مردمی شکل بگیرد.
لارنس برورز، کارشناس قره‌باغ، می‌گوید: «در مسیر آشتی، شکست‌ها بیشتر از موفقیت‌ها بوده است. ارمنی‌ها و آذربایجانی‌ها باید فرمول و مسیر خاص خود را بیابند.» او روند کنونی نزدیک شدن نخبگان سیاسی را «نامنسجم و گسسته، اما تا همین اواخر غیر قابل تصور» می‌داند و تأکید می‌کند که جامعه در این فرآیند نقشی ایفا نمی‌کند.
آشتی پس از جنگی طولانی و خونین، فرآیندی دشوار و زمان‌بر است که نیازمند نگاهی انتقادی به تاریخ و فراهم آوردن بسترهای لازم برای تعاملات مردمی است.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
زمان انتشار:
۰۷:۳۰ - ۱۴۰۵/۰۲/۱۴