چالش احداث صنعت فولاد در قزوین: بحران آب و محیط زیست در دشت ممنوعه

در اواسط سال ۱۴۰۳، خبر استقرار یک واحد صنعتی فولادی در استان قزوین، به دلیل ماهیت آب‌بر آن، به سرعت به موضوعی داغ در محافل اقتصادی و زیست‌محیطی تبدیل شد. این در حالی بود که سند آمایش توسعه استان، به عنوان یک سند بالادستی و لازم‌الاجرا، هرگونه بارگذاری جدید صنایع آب‌بر و واحدهای فولادی را به دلیل «وضعیت بحرانی و فوق‌العاده دشت قزوین» صراحتاً ممنوع کرده بود.

در مهرماه همان سال، صدیقه ترابی، سرپرست وقت معاونت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست کشور، با اشاره به شرایط حساس دشت قزوین، این منطقه را دشتی ممنوعه با ضوابط سختگیرانه اعلام کرد و درخواست اولیه احداث مجتمع فولادی را به طور کامل رد کرد.

دلایل اصلی مخالفت سازمان محیط زیست

پروژه پیشنهادی فولاد در قزوین با چهار ایراد اساسی مواجه بود که هر یک به تنهایی برای مخالفت کافی بودند:

• آب‌بر بودن: این صنعت نیاز شدیدی به آب دارد.
• انرژی‌بر بودن: مصرف بالای انرژی از دیگر مشکلات عمده بود.
• قرار گرفتن در حریم شهر قزوین: مجتمع در نزدیکی مناطق مسکونی قرار می‌گرفت.
• استقرار در دشت بحرانی و ممنوعه: دشت قزوین از نظر منابع آبی در وضعیت هشدار قرار دارد.

همچنین، ادعای شرکت فولادی مبنی بر تأمین آب مصرفی از پساب‌ها، پس از بررسی‌های کارشناسی سازمان محیط زیست رد شد؛ چرا که حجم پساب موجود، تنها کسر کوچکی از نیاز واقعی یک صنعت عظیم فولادی را پوشش می‌داد. سازمان استاندارد نیز، حتی با حذف فرآیند ذوب، این صنعت را به شدت انرژی‌بر تشخیص داد و درخواست گزارش تحلیلی دقیق برای پاسخ به ابهامات زیست‌محیطی و مصرف آب و انرژی با سکوت شرکت مواجه شد.

سازمان محیط زیست در نهایت اعلام کرد: «با توجه به مجموع عوامل شامل آلایندگی، آب‌بر بودن، انرژی‌بر بودن، تعرض به حریم شهر و تهدید دشت ممنوعه قزوین، درخواست احداث این واحد فولادی در مکان مورد نظر، کاملاً فاقد وجاهت قانونی تشخیص داده می‌شود.»

توقف اولیه پروژه و زمزمه‌های جدید

حساسیت افکار عمومی و ورود جدی رسانه‌ها به این پرونده، در نهایت به واکنش استاندار وقت قزوین منجر شد. نوذری در دی ماه ۱۴۰۳ اعلام کرد که این پروژه متوقف شده و صنایع جدید آب‌بر در استان بارگذاری نخواهند شد.

با این حال، حدود یک سال و نیم پس از آن جدال، بار دیگر زمزمه‌های راه‌اندازی چنین صنایعی در شورای برنامه‌ریزی استان به گوش می‌رسد. طرح دوباره این موضوع از سوی استاندار و مدیران در شرایطی صورت می‌گیرد که به اعتقاد کارشناسان، نه تنها از بحران کم‌آبی دشت قزوین کاسته نشده، بلکه این منطقه همچنان با چالش‌های جدی محیط زیستی روبه‌رو است.

هشدارهای اکولوژیست‌ها: قزوین ظرفیت ندارد

حسین اینانلو، اکولوژیست و فعال محیط زیست، در گفت‌وگو با رسانه‌ها، نسبت به طرح دوباره راه‌اندازی صنعت فولادی در قزوین هشدار داد و تأکید کرد که این استان دیگر کشش و ظرفیت استقرار مجتمع‌های صنعتی جدید را ندارد.

وی به ناترازی آشکار در توزیع صنایع اشاره کرد و گفت: «قزوین تنها یک درصد از جمعیت کشور را در خود جای داده اما سهمش از صنایع کشور به ۱۰ درصد می‌رسد. وقتی این نسبت را در کنار منابع آبی محدود استان بگذاریم، با وضعیتی بسیار نامتعارف و نگران‌کننده روبه‌رو می‌شویم.»

اینانلو تأکید کرد که بارگذاری صنایع تازه در قزوین، فراتر از توان تاب‌آوری دشت است و پیامدهای ویرانگری برای محیط زیست منطقه به دنبال خواهد داشت. او احداث یک مجتمع فولادی آب‌بر و با مصرف سوخت بالا را در تضاد آشکار با اسناد بالادستی، از جمله سند آمایش سرزمین استان، دانست.

این فعال محیط زیست همچنین به لزوم پیوست ارزیابی زیست‌محیطی برای هر پروژه پیش از اجرا اشاره کرد و خواستار راستی‌آزمایی علمی سند ارزیابی پروژه فولادی توسط استادان، کارشناسان دغدغه‌مند محیط زیست و سازمان‌های مردم‌نهاد شد.

پیامدهای وخیم احداث صنایع فولادی

اینانلو با ترسیم آینده‌ای خطرناک، تأکید کرد که احداث صنایع فولادی، بحران کم‌آبی قزوین را تشدید خواهد کرد. او افزود که اگرچه اعلام شده آب این پروژه از محل بازچرخانی پساب‌ها تأمین می‌شود، اما این میزان پساب پاسخگوی نیاز چنین مجتمع عظیمی نیست و از سوی دیگر، قرار بود همین آب به مصرف باغستان‌ها و بخش کشاورزی استان برسد.

وی راه‌اندازی چنین پروژه‌ای را عاملی برای تغییر اقلیم محلی دانست و عنوان کرد: «آلودگی ناشی از این پروژه یک جزیره گرمایی بزرگ ایجاد می‌کند.» اینانلو همچنین گفتمان اشتغال‌زایی را به عنوان پوششی فریبنده دانست و اظهار داشت که تجربه نشان داده است در چنین شرایطی، به ازای هر شغل تازه‌ای که ایجاد می‌شود، چندین برابر آن، مشاغل بومی و سنتی از میان خواهد رفت.

اینانلو در پایان به شرایط خاص توپوگرافی قزوین اشاره کرد و توضیح داد: «استان ما در فلات مرکزی، در محاصره کوه‌های البرز، آوج و زنجان گرفتار شده است. این شکل از محصورشدگی طبیعی در کنار اقلیم غالب دشت قزوین، پتانسیل به دام افتادن و ماندگاری آلودگی‌های صنعتی را به شدت بالا می‌برد.»

محیط زیست: هنوز مجوزی صادر نشده است

اسدالله هاشمی، مدیرکل محیط زیست استان قزوین، علی‌رغم مباحث مطرح شده از سوی مدیران استان، گمانه‌زنی‌های اخیر درباره ازسرگیری فعالیت صنایع فولادی را هنوز در مراحل اولیه ارزیابی دانست. وی با بیان اینکه هیچ مجوزی صادر نشده است، تصریح کرد: «آنچه اکنون مطرح است صرفاً در حد نیازسنجی‌های اولیه است. ارزیابی‌هایی متناسب با وضعیت و نیاز کشور در حال انجام است و هنوز هیچ تصمیم قطعی گرفته نشده است.»

مدیرکل محیط زیست استان قزوین با تأکید بر رعایت کامل ضوابط قانونی در این فرآیند افزود: «اگر قرار بر اقدامی باشد، تمام مسائل و موارد آن مطابق با قوانین و مقررات زیست‌محیطی پیش خواهد رفت. مردم مطمئن باشند که مقتضیات کشور نیز در این ارزیابی‌ها لحاظ می‌شود.»

هاشمی در پایان گفت: «باید منتظر ماند و دید که جمع‌بندی نهایی چه خواهد بود. آنچه برای ما اصل است، حفظ حقوق محیط زیستی مردم استان در کنار تأمین منافع ملی است.»

این در حالی است که سازمان محیط زیست یک بار و با چهار دلیل منطقی مخالفت صریح خود را اعلام کرده است. اکنون سوال اینجاست که کدام یک از این چهار دلیل مرتفع شده که امروز این بحث حتی به بررسی دوباره موکول شده است؟ حتی در صورت رفع سه مشکل، مشکل حریم شهر این شرکت همچنان باقی است. صنعت فولاد، اگرچه موتور محرکه توسعه صنعتی شناخته می‌شود، اما ردپای آب در این صنعت چنان عمیق است که می‌تواند حیات یک منطقه را با بحران مواجه کند. سند آمایش استان دقیقاً به همین دلایل، استقرار چنین صنایعی را خط قرمز خود ترسیم کرده است. طرح دوباره این موضوع، نه یک تصمیم‌گیری اقتصادی، بلکه یک ریسک بزرگ زیستی برای آینده قزوین به شمار می‌رود.