مدیریت تغییر؛ ضرورت بازگشت ایمن به عملیات پروازی

لزوم بازگشت ایمن به عملیات پروازی

امیر هوشنگ عبدی، مدیرکل ایمنی و تضمین کیفیت شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران، بر اهمیت بازگشت ایمن و مرحله‌ای به عملیات پروازی تاکید کرد. او اظهار داشت که هرگونه توقف یا محدودیت در فعالیت شرکت‌های هواپیمایی می‌تواند منجر به تغییرات پنهان و پیچیده در ابعاد فنی، انسانی، عملیاتی و سازمانی شود. بازگشت شتاب‌زده و بدون رعایت مراحل لازم، ریسک‌های جدی برای ایمنی پروازها به همراه خواهد داشت.

نقش محوری مدیریت تغییر (MOC) در هوانوردی

عبدی توضیح داد که بازگشت به آسمان باید بر پایه «مدیریت تغییر» (Management of Change - MOC) و در چارچوب «سیستم مدیریت ایمنی» (Safety Management System - SMS) صورت پذیرد. MOC یکی از بنیادی‌ترین ابزارهای مدیریت ایمنی در صنعت هوانوردی است که بر این اصل استوار است: هیچ تغییری نباید بدون بررسی دقیق پیامدهای ایمنی آن اجرا شود.

وقتی یک شرکت هواپیمایی برای مدتی از عملیات عادی دور می‌شود، ممکن است تغییراتی در چهار حوزه اصلی یعنی سخت‌افزار، نرم‌افزار، منابع انسانی و محیط عملیاتی شکل بگیرد. اگر خطرات ناشی از این این تغییرات شناسایی و کنترل نشوند، کیفیت عملیات و سطح ایمنی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. MOC به ما کمک می‌کند دقیقاً بدانیم چه چیزی تغییر کرده، چرا تغییر کرده، چه مخاطراتی دارد و چگونه باید آن را کنترل کنیم.

خطرات ناشی از عدم رعایت MOC

خطرات متعددی در صورت عدم اجرای MOC وجود دارد. ناوگان هواپیمایی نیازمند بررسی دقیق صلاحیت پروازی است و تجهیزات بلااستفاده باید بازرسی شوند. کارکنانی که مدتی از کار با فرایندها و تجهیزات دور بوده‌اند، ممکن است بیشتر در معرض خطای سهوی قرار گیرند. همچنین، دوره‌های آموزشی اجباری باید به‌روزرسانی شوند و همه واحدها از محدودیت‌های عملیاتی جدید آگاه باشند. تغییرات احتمالی در زیرساخت‌ها، رویه‌ها، مسیرها و شرایط پشتیبانی نیز باید مد نظر قرار گیرد. بنابراین، بازگشت بدون MOC می‌تواند احتمال بروز خطا، ناهماهنگی و اختلال در ایمنی پرواز را افزایش دهد.

رویکرد جامع MOC

MOC صرفاً یک ابزار فنی نیست، بلکه یک رویکرد جامع و سیستماتیک است. در این فرآیند، نه تنها به هواپیما و تجهیزات، بلکه به عامل انسانی، هماهنگی بین واحدها، رویه‌های عملیاتی، شرایط محیطی و سایر عوامل دخیل در عملیات پرواز نیز توجه می‌شود. یکی از مدل‌های مناسب برای بررسی میزان اثرگذاری هر قسمت بر سایر قسمت‌ها، «مدل SHELL» است که نحوه تعامل نیروی انسانی با سایر ارکان و عناصر را در نظر می‌گیرد.

فرآیند پنج‌مرحله‌ای مدیریت تغییر

فرآیند مدیریت تغییر (MOC) در بازگشت به عملیات، شامل پنج مرحله اصلی است:

1. ارزیابی جامع اولیه: شناسایی و ثبت تمام تغییرات در حوزه‌های فنی، انسانی، محیط عملیاتی، سازمانی و اقتصادی.
2. اولویت‌بندی و تخصیص منابع: رتبه‌بندی تغییرات بر اساس میزان تأثیر بر ایمنی و عملیات.
3. شناسایی مخاطرات و تعیین کنترل‌ها: ارزیابی ریسک‌ها و طراحی اقدامات کنترلی برای هر تغییر.
4. بازگشت تدریجی به عملیات: شروع مرحله‌ای فعالیت‌ها متناسب با آمادگی کارکنان، تجهیزات و واحدها.
5. درس‌آموزی و بازبینی: برگزاری جلسات مشترک پس از شروع عملیات برای بررسی عملکرد و استخراج درس‌آموخته‌ها.

اهمیت آموزش و بازگشت تدریجی

نقش آموزش در این فرآیند بسیار حیاتی است. با توقف فعالیت‌ها، بخشی از مهارت‌های اجرایی ممکن است دچار افت شود یا نیاز به تطبیق با روش‌های جدید داشته باشد. لذا، دوره‌های آموزشی، بازآموزی‌ها و ارزیابی‌های مهارتی باید پیش از بازگشت کامل به عملیات به‌روزرسانی و کنترل شوند. در ایمنی هوانوردی، کوچک‌ترین غفلت می‌تواند پیامدهای بزرگی داشته باشد و آموزش یک ضرورت ایمنی محسوب می‌شود.

مدیرکل ایمنی و تضمین کیفیت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران تاکید کرد که بازگشت تدریجی، فرصت کنترل، پایش و اصلاح را فراهم می‌کند. ورود ناگهانی و بدون آمادگی کامل به عملیات سنگین، احتمال ناهماهنگی و خطا را افزایش می‌دهد. اما در بازگشت تدریجی، هر مرحله با ارزیابی همراه است و ایرادها زودتر شناسایی و اصلاح می‌شوند.

MOC: یک الزام قانونی و حرفه‌ای

عبدی در پایان خاطرنشان کرد که اجرای MOC یک الزام قانونی و مقرراتی است. بر اساس مقررات ملی و بین‌المللی مرتبط با SMS در صنعت هوانوردی، هر تغییری باید ارزیابی و کنترل شود. در شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران نیز جزئیات اجرایی این موضوع در بخش ۱.۲۵.۲ نظامنامه مدیریت ایمنی و کیفیت (SQMM) قید شده و همه بخش‌ها ملزم به رعایت آن هستند. بنابراین، MOC نه یک توصیه اختیاری، بلکه یک استاندارد حرفه‌ای و تعهد سازمانی به ایمنی است.