چرا بازار خودرو به اظهارات وزیر صمت بی‌اعتناست؟

اظهارات وزیر صمت و واقعیت‌های بازار

تازه‌ترین نمونه از این وضعیت، اظهارات وزیر صنعت، معدن و تجارت، سید محمد اتابک، در حاشیه مراسم گرامیداشت روز کارگر بود. وی در پاسخ به پرسشی درباره افزایش قیمت خودرو، با تاکید بر نبود مشکل در تامین مواد اولیه، افزایش قیمت‌ها را «فاقد توجیه اقتصادی» دانست و از فعالان بازار خواست از رشد بی‌دلیل قیمت‌ها خودداری کنند.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که بازار خودرو در روزهای اخیر با رشد قابل توجه قیمت‌ها، شکاف فزاینده میان نرخ کارخانه و بازار و شکل‌گیری انتظارات تورمی بالا مواجه بوده است. این مسائل به‌طور طبیعی انتظار ارائه توضیحات شفاف‌تر و برنامه‌های مشخص از سوی سیاست‌گذار را تقویت می‌کند. اما آیا می‌توان تنها با تاکید بر اینکه افزایش قیمت‌ها توجیه منطقی ندارد، واقعیت‌های موجود در بازار را نادیده گرفت؟

تحلیل کارشناسی: بازار آزاد دستورپذیر نیست

امیرحسین کاکایی، کارشناس صنعت خودروسازی و عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، در گفت‌وگویی تحلیلی به ریشه‌های افزایش قیمت و شکاف میان نرخ‌های رسمی و بازار پرداخته است.

وزیر محترم صمت، هر زمان که قیمت‌ها افزایش پیدا می‌کند، چنین اظهاراتی را مطرح می‌کنند و تاکید دارند که این افزایش‌ها بی‌دلیل است و باید به سطح قبلی بازگردد. با این حال، در عمل مشاهده می‌شود که قیمت‌ها در همان سطوح باقی می‌ماند و تغییری ایجاد نمی‌شود.

کاکایی بر لزوم تفکیک بین دو نوع قیمت رسمی و بازار تاکید کرد. او توضیح داد که افزایش قیمت رسمی که در هفته‌های اخیر از سوی خودروسازان برای افزایش نرخ کارخانه رخ داد، کاملاً دارای مبنای قانونی است. خودروسازان بر اساس دستورالعمل‌های موجود، با استناد به وضعیت تورم نهاده‌های تولید، مدارک و مستندات خود را ارائه می‌دهند و بدون اسناد مثبته امکان افزایش قیمت ندارند.

افزایش قیمت‌های رسمی: قانونی و مبتنی بر واقعیت‌ها

به گفته کاکایی، افزایش قیمت رسمی که در هفته‌های گذشته اعمال شد، کاملاً قانونی و مبتنی بر واقعیت‌های اقتصادی موجود است. البته در این میان اختلافی میان دولت و خودروسازان وجود دارد، از جمله اینکه فرآیند بررسی و پاسخ‌دهی از سوی دولت بسیار کند است و گاهی بین دو تا سه ماه و حتی در مواردی تا ۱۸ ماه زمان می‌برد.

اعدادی که خودروسازان اعلام کرده‌اند، در چارچوب قانون و مبتنی بر واقعیت‌های اقتصادی روی زمین بوده است؛ واقعیت‌هایی که تحقق یافته‌اند و اگر این قیمت‌ها اعمال نشود، خودروساز دچار زیان شده و ناچار به توقف تولید خواهد بود.

این افزایش در واقع بازتاب تورم انباشته سال گذشته است که اکنون خود را نشان داده و ارتباطی به مسائلی مانند فولاد یا شرایط جنگی تا این مقطع ندارد. این روند به‌صورت پلکانی نیز طی شده و از دی‌ماه به بعد و بعد از تغییرات مبنای ارزی به‌تدریج اعمال شده است.

بازار آزاد: تابعی از انتظارات تورمی

کاکایی تاکید کرد که بازار آزاد اساساً از دستورپذیری تبعیت نمی‌کند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که مداخلات دستوری صرفاً به‌صورت موقت اثرگذار بوده و در بلندمدت کارایی ندارد. حتی اگر به‌طور موقت محدودیتی ایجاد شود، دوام نخواهد داشت.

از منظر اقتصاد کلاسیک ممکن است این افزایش قیمت‌ها فاقد مبنا تلقی شود، اما در شرایط فعلی، مشاهده می‌شود که قیمت‌های بازار ۳۰ تا ۴۰ درصد بالاتر از قیمت‌های رسمی قرار دارند.

او افزود که در اینجا باید به مفهوم اقتصاد رفتاری توجه کرد. در اقتصاد رفتاری، تصمیم‌گیری افراد لزوماً مبتنی بر عقلانیت کامل نیست، بلکه تحت تاثیر انتظارات و رفتارهای جمعی شکل می‌گیرد. در حال حاضر، تورم انتظاری شدیدی در جامعه وجود دارد و می‌توان گفت در بازار خودرو حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد حباب شکل گرفته است که ناشی از همین انتظارات است.

نقش تورم در حفظ ارزش دارایی‌ها

تجربه تورم بالای ۶۰ درصد در سال گذشته و تورم رسمی ۷۳.۵ درصدی در فروردین امسال باعث شده است که مردم به‌دنبال حفظ ارزش دارایی‌های خود باشند. در چنین شرایطی، تبدیل نقدینگی به دارایی‌هایی مانند ارز، سکه، خودرو و مسکن به یک رفتار رایج تبدیل شده است. این رفتار، به‌ویژه در شرایطی که برخی بازارهای دیگر مانند بورس با محدودیت مواجه هستند، تشدید شده است.

مردم ایران در طول دهه‌های گذشته، به‌واسطه تجربه تورم‌های مداوم، به‌نوعی با سازوکارهای اقتصادی آشنا شده‌اند. این شرایط باعث شده است که مردم برای حفظ ارزش دارایی‌های خود همانند یک نهاد رسمی مثل بانک مرکزی عمل کنند.

نیاز به برنامه‌های مشخص به جای اظهارات کلی

کاکایی تصریح کرد که در چنین فضایی، رفتار مردم از منظر اقتصاد رفتاری کاملاً قابل درک است و نمی‌توان آن را غیرمنطقی دانست. اما مساله اصلی، نحوه سیاست‌گذاری و عملکرد مسئولان است.

انتظار می‌رود که مسئولان به‌جای تکرار اظهارات کلی، برنامه‌های مشخصی برای حل مشکلات ساختاری در حوزه‌هایی مانند تامین ارز، نحوه واردات و مدیریت بازار ارائه کنند. در غیر این صورت، بیان اظهارات غیرعملیاتی یا نادرست می‌تواند موجب افزایش نگرانی در جامعه شود.

او افزود که تنها برنامه‌ای که از سوی وزیر صنعت، معدن و تجارت مطرح شده، اطمینان‌بخشی نسبت به نبود کمبود در تامین ورق فولادی است، در حالی که چالش‌های موجود در صنعت و بازار خودرو بسیار فراتر از موضوع تامین فولاد است.

فرافکنی و عدم شفافیت

کاکایی در پایان خاطرنشان کرد که اتکا به رویکردهای دستوری و تکرار گزاره‌هایی در قالب بایدها و نبایدها، نه‌تنها به بهبود شرایط منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند بر سطح نگرانی‌ها و نااطمینانی‌های موجود در جامعه نیز بیفزاید. نسبت دادن التهابات بازار به مسائلی مانند انحصار یا خصوصی‌سازی نیز نوعی فرافکنی است.

در سال‌های اخیر، تعداد خودروسازان و واردکنندگان افزایش یافته است، اما بسیاری از آن‌ها کوچک‌مقیاس هستند و تنها چند بازیگر بزرگ در بازار وجود دارند که همواره تحت فشار قرار می‌گیرند.

او تاکید کرد که در دنیای امروز، اطلاعات به‌سرعت در دسترس است و نمی‌توان تحلیل‌های کارشناسی را نادیده گرفت. حتی اگر کارشناسان سکوت کنند، مردم خود به تحلیل شرایط می‌پردازند و سطح آگاهی عمومی نسبت به گذشته به‌مراتب افزایش یافته است.