داستان دانشگاه شریف؛ روایتی از اراده ملی و استقلال در آموزش عالی

محمدعلی مجتهدی؛ معمار آموزش نوین ایران

به جای تمرکز بر غصه تخریب، داستان این دانشگاه و بنیان‌گذار آن، محمدعلی مجتهدی، را روایت می‌کنیم؛ قصه‌ای مصون از هر بمب و کارسازتر از هزار بمب. محمدعلی مجتهدی، رئیس پیشین دبیرستان البرز، بنیان‌گذار دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر) بود؛ دانشگاهی که برای تربیت مهندسان ایرانی ساخته شد و نشان می‌دهد که پشت این مرکز ۶۰ ساله، جوانمردی و عشق به وطن موج می‌زند.

محمد میرزایی، مدیر کتابخانه مرکزی دانشگاه شریف و نویسنده کتاب «روزگار شریف» می‌گوید: «دکتر مجتهدی از چهره‌های جدی و اثرگذار آموزش کشور بود و سال‌ها مدیریت مراکز مهم آموزشی را برعهده داشت؛ از جمله دبیرستان البرز، دانشگاه پهلوی شیراز و دانشکده صنعتی پلی‌تکنیک تهران. او مدیری بود که زیر بار سفارش و فشار بالادستی نمی‌رفت و حتی نامه‌های درباری را بدون خواندن کنار می‌گذاشت، زیرا وظایف و مسئولیت‌هایش را به خوبی می‌شناخت و احتیاجی به توصیه نداشت. مجتهدی مستقل و سختگیر بود و اعتقاد داشت آموزش نباید درگیر رابطه و نفوذ شود. او نگاه ملی داشت و می‌گفت: ایران را باید جوان‌های ایرانی آباد کنند.»

مجتهدی حتی نسبت به حضور خارجی‌ها در نظام آموزشی نگاه انتقادی داشت و معتقد بود که درجه‌یک‌هایشان نمی‌آیند و آنها که می‌آیند اغلب برای خدمت نیستند. استعفای او از ریاست دانشگاه شیراز نیز به دلیل یکی از همین استادان خارجی بود که به بهانه مداوا از عشایر قالی می‌گرفت.

نیاز کشور به مهندس ایرانی و تاسیس دانشگاه صنعتی

در دهه ۱۳۴۰، با افزایش درآمد نفت و حرکت کشور از کشاورزی سنتی به سمت صنعتی شدن با کارخانه‌های مونتاژ، نیاز به دانش فنی داخلی و مهندسان بومی بیش از پیش احساس می‌شد. دانشگاه‌های موجود پاسخگوی این نیاز نبودند و آموزش مهندسی محدود و پراکنده بود. دکتر مجتهدی می‌دانست که بدون یک دانشگاه صنعتی واقعی، کشور وابسته می‌ماند و امکان توسعه پایدار نخواهد داشت.

هنگامی که مجتهدی به تهران آمد، شاه به او دو پیشنهاد کاری داد: مسئولیت رسیدگی به دانشجویان ایرانی در خارج از کشور یا تاسیس یک دانشگاه صنعتی در تهران. مجتهدی با وجود اینکه همسرش در خارج از کشور بود، گزینه دوم را پذیرفت.

پروژه‌ای ملی با استقلال کامل

مجتهدی معتقد بود که رسیدگی به دانشجویان را دیگری هم می‌تواند انجام دهد، اما ساخت یک دانشگاه صنعتی کار خودش بود. او بارها گفته بود که دلش به حال جوان‌هایی می‌سوزد که نمی‌توانند برای تحصیل به خارج بروند. دکتر از همان ابتدا تلاش کرد دانشگاه از کنترل مستقیم و دخالت‌های درباری خارج باشد و ساختار مالی و اجرایی را به گونه‌ای طراحی کرد که وابستگی به دولت حداقلی شود.

مجتهدی صریح گفته بود: «اگر سر و کارم با وزیر فرهنگ و نخست‌وزیر باشد، این دانشگاه نه در سطح بالا خواهد بود و نه به این زودی ایجاد می‌شود.»

همین نگاه باعث شد دانشگاه به صورت مستقل و زیر نظر هیئت ‌امنایی شکل بگیرد.

مشارکت مردمی در ساخت دانشگاه

انتخاب زمین دانشگاه یکی از پیچیده‌ترین مراحل پروژه بود. مجتهدی با صراحت تمام تلاش‌های منفعت‌طلبانه برای استفاده از زمین‌های خاص را رد کرد. در نهایت، زمین فعلی دانشگاه در خیابان آیزنهاور (آزادی کنونی) که متعلق به آموزش و پرورش و محل یک هنرستان بود، انتخاب شد.

محمد میرزایی می‌گوید: «دکتر مجتهدی از ابتدا اصرار داشت مردم در این پروژه شریک باشند. هدفش این بود که به همه، به ویژه آمریکایی‌ها، نشان بدهد مردم ایران داوطلبانه در ساخت مراکز آموزشی مشارکت می‌کنند.»

• دانشجویان ایرانی: بسیاری از فارغ‌التحصیلان دبیرستان البرز، بخشی از پول مخارج تحصیل خود را به ساخت دانشگاه کمک کردند.
• معلمان دبیرستان البرز: با درخواست خودشان، ۱۰ درصد از حقوق ماهانه‌شان را به دانشگاه اختصاص دادند.
• مردم عادی: با ارسال کمک‌های مالی مشارکت کردند.

دکتر مجتهدی از همان ابتدا شرط روشنی برای شروع ساخت‌وساز گذاشت: هیچ فردی از دربار حق دخالت در کار دانشگاه را نداشته باشد. او با پافشاری راه را بر اعمال نفوذ معماران مرتبط با دربار بست و در نهایت طراحی و معماری دانشگاه را به حسین امانت سپرد؛ جوانی فارغ‌التحصیل از دبیرستان البرز که بعدها برج شهیاد (آزادی) را نیز طراحی کرد. مجتهدی به او اعتماد کامل داشت.