تراکم بالای جمعیت؛ نقطه ضعف پدافند غیرعامل و راهبرد توسعه شهری پساجنگ

تهدید تراکم بالای جمعیت در کلان‌شهرها

تجربیات میدانی نشان می‌دهد که تراکم بالای جمعیت و فشردگی بافت‌های مسکونی در کلان‌شهرهای ایران، به ویژه تهران، آسیب‌پذیری کشور را در شرایط جنگی به شدت افزایش می‌دهد. این بارگذاری نامتعارف جمعیتی که در ایران به طور میانگین ۱۲۶ نفر در هکتار و در مناطقی از تهران به بیش از ۴۵۰ نفر می‌رسد (در مقایسه با ۷۰ نفر در پاریس و ۲۶ نفر در نیویورک)، نه تنها تلفات و خسارات حملات موشکی را به طور تصاعدی افزایش می‌دهد، بلکه روند امدادرسانی، آواربرداری و مدیریت بحران را نیز مختل می‌کند.

راهبرد پساجنگ: توسعه کم‌تراکم و تمرکززدایی

قاسمی با تأکید بر لزوم بهره‌گیری از تجربیات ناشی از جنگ جاری، خاطرنشان ساخت که سیستم برنامه‌ریزی شهری کشور پس از پایان این جنگ، به هیچ عنوان نباید به الگوهای متراکم پیشین بازگردد. راهبرد کلان حاکمیت در دوران پساجنگ، ناگزیر باید بر محور توسعه محدوده شهرها و ایجاد سکونتگاه‌های جدید و کم‌تراکم استوار باشد. این راهبرد نه تنها از منظر پدافندی برای آینده کشور حیاتی است، بلکه توجیه اقتصادی بالاتری داشته و رفاه خانوارها را تضمین می‌کند.

توقف بارگذاری جمعیتی و مدل «کلید به زمین»

در تشریح نقشه راه بازسازی در دوران پس از نبرد، ضرورت توقف بارگذاری جمعیتی در محدوده‌های فعلی و بازآفرینی و تمرکززدایی با مدل «کلید به زمین» مطرح شد. صدور مجوزهای جدید برای افزایش بار جمعیتی در محدوده‌های کنونی شهرها باید متوقف و نیاز مسکن صرفاً به اراضی الحاقی با الگوی کم‌تراکم هدایت شود. هرگونه تغییر کاربری به بافت متراکم و بلندمرتبه در داخل شهرها، حتی به بهانه «تأمین مالی برای بازسازی خسارات جنگ»، باید ممنوع گردد تا از کاهش زیست‌پذیری و تشدید آسیب‌پذیری امنیتی شهرها جلوگیری شود.

آمارها نشان می‌دهد شهرهایی با تراکم بالای ۸۰ نفر در هکتار، بیشترین آسیب را در جنگ اخیر دیده‌اند.

برای تمرکززدایی از این مناطق، خصوصاً بافت‌های فرسوده، باید با استفاده از مدل «کلید به زمین» خانه‌های مناطق پرتراکم با زمین‌های آماده‌سازی‌شده معاوضه شوند. برای ترغیب شهروندان و تسریع در اجرای این سیاست، می‌بایست:

• ارزش زمین واگذاری بیش از خانه تحویلی باشد.
• امکان سکونت موقت خانوار در ملک فعلی تا زمان اتمام ساخت خانه جدید فراهم گردد.

فرصت ادغام سازمان‌ها برای تسریع طرح

قاسمی در رابطه با عملیاتی بودن این پیشنهاد گفت: اقدام اخیر دولت مبنی بر ادغام «سازمان ملی زمین و مسکن» و «شرکت بازآفرینی شهری»، فرصت مناسبی را برای تسریع فرآیند اجرای طرح «کلید به زمین» در بافت‌های فرسوده ایجاد کرده است. این یکپارچگی مدیریتی باعث می‌شود تا بروکراسی‌های اداری حذف شوند و پروژه تمرکززدایی از کانون‌های پرخطر با شتاب بالاتری به سرانجام برسد.

تکالیف قانون برنامه هفتم پیشرفت

مطابق با تکالیف مقرر در قانون برنامه هفتم پیشرفت، الحاق ۳۳۰ هزار هکتار به مساحت بافت‌های سکونتگاهی کشور در دستور کار قرار دارد. پس از عبور از شرایط جنگی فعلی، اجرای دقیق این قانون با اعمال سقف تراکم حداکثر ۶۰ نفر در هکتار در محدوده‌های توسعه جدید، باید با جدیت پیگیری شود.