خبر کامل
کشف نوآوری فلزکاری ساسانیان: برنج، آلیاژ پیشرفته ۱۴۰۰ سال پیش
پژوهش جدید محققان موزه بریتانیا روی یافته‌های باستان‌شناسی دو منطقه استراتژیک مرو و نینوا، تصورات پیشین درباره دانش فنی ایرانیان باستان را به کلی دگرگون کرده است. این تحقیقات نشان می‌دهد که فلزکاران امپراتوری ساسانی در حدود ۱۴۰۰ سال پیش، با عبور از سنت‌های کهن برنزکاری، دست به آزمایش‌های پیشرفته‌ای روی آلیاژ «برنج» زده بودند. آن‌ها با بهره‌گیری از خواص ظاهری و مکانیکی این فلز، موفق به ساخت ابزاری شدند که همزمان مایه فخر و تجمل طبقات متوسط و استحکام تجهیزات نظامی ارتش ساسانی را فراهم می‌کرد. این نوآوری‌ها، پایه و اساس شکوفایی صنعت فلزکاری در دوران طلایی اسلام را بنا گذاشت.
دنیای ساسانیان همواره با درخشش نقره‌های اشرافی و شکوه بناهای سنگی در ذهن ما تداعی می‌شد؛ اما اکنون مشخص شده که در سایه این شکوه، یک انقلاب فناوری عظیم در جریان بوده است. در حالی که پیش از این گمان می‌رفت فناوری آلیاژ برنج (ترکیب مس و روی) عمدتاً در اختیار رومیان و بیزانسی‌ها قرار داشته، شواهد متقنی در دست است که نشان می‌دهد ساسانیان در این عرصه نه تنها مقلد نبودند، بلکه به شکلی نوآورانه از این آلیاژ در دو سوی امپراتوری خود استفاده می‌کردند.
مهارت ساسانیان در فلزکاری برنج: از مرو تا نینوا
انتخاب مناطق مرو (در شرق) و نینوا (در غرب) برای این تحقیق، تصادفی نبوده است. مرو به عنوان مرکز تجارت و نظامی‌گری در شمال شرق ایران و دروازه اتصال به جاده ابریشم شناخته می‌شد، در حالی که نینوا در مرزهای غربی، محل برخورد قدرت‌های باستانی محسوب می‌گردید. یافتن آثار برنجی در این دو قطب جغرافیایی متضاد، ثابت می‌کند که استفاده از برنج در قلمرو ساسانی صرفاً یک اتفاق نبوده، بلکه بخشی از یک سیستم توزیع و دانش فنی سراسری در سطح امپراتوری بوده است.
پژوهشگران با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته‌ای نظیر رادیوگرافی دیجیتال و آنالیز XRF، قطعاتی از سده‌های چهارم تا هفتم میلادی را مورد بررسی قرار دادند. نکته شگفت‌انگیز، تنوع غلظت فلز روی در این اشیا بود. در مرو، حدود ۲۵ درصد از قطعات مسی در واقع از جنس برنج بودند. وجود غلظت‌های بالای روی ثابت می‌کند که متالورژیست‌های ساسانی با روش سمانتاسیون برای تولید برنج خالص آشنایی کامل داشتند. آن‌ها لزوماً به دنبال بازیافت نبودند، بلکه عامدانه در پی تولید ماده‌ای با خواص متفاوت و کاربردهای نوین بودند.
کاربرد دوگانه برنج: از زیورآلات تا تجهیزات نظامی
سفر برنج در ایران ساسانی از زیبایی و تجمل آغاز و به کاربرد نظامی ختم شد:
- کاربرد تجملی: در مرو، اشیایی نظیر سنجاق‌سرهای مرصع با لاجورد و النگوهای برنجی کشف شده است. این یافته‌ها نشان می‌دهد که برنج به دلیل رنگ درخشان و طلایی‌اش، به عنوان محصولی نیمه‌تجملی برای افرادی که از ثروت اشراف برخوردار نبودند، محبوبیت زیادی داشته است.
- کاربرد نظامی: اما درخشان‌ترین بخش این پژوهش، بررسی کلاه‌خودهای ساسانی موزه بریتانیاست. این کلاه‌خودها نمونه‌ای از مهندسی ترکیبی ساسانیان را به نمایش می‌گذارند. ساسانیان از ورقه‌های برنجی به دلیل چکش‌خواری و سهولت در سوراخ‌شدن، به عنوان قاب و روکش روی صفحات سخت آهنی استفاده می‌کردند. این امر نشان می‌دهد که آن‌ها کاملاً درک کرده بودند برنج نه تنها زیباست، بلکه در ساختار مکانیکی تجهیزات پیچیده نظامی، کارایی بالاتری نسبت به برنز دارد.
میراث ساسانیان برای صنعت فلزکاری اسلامی
این یافته‌ها، قطعه گم‌شده‌ای از پازل تاریخ صنعت فلزکاری را نیز پیدا کرده است. شکوفایی چشمگیر ظروف و اشیای برنجی در دوران اولیه اسلامی، محصول یک جهش ناگهانی نبود؛ بلکه ریشه در آزمایش‌ها و سیستم تولیدی داشت که در اواخر دوره ساسانی تثبیت شده بود. در واقع، ساسانیان محیط را برای تبدیل شدن برنج به فلز غالب جهان اسلام آماده کرده بودند.
یافته‌های این پژوهش ارزشمند در ژورنال معتبر Archaeological Research in Asia منتشر شده است.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
