«هنر و تاب‌آوری»: بررسی نقش هنر در مواجهه با بحران‌ها و تروماهای تاریخی

در رویدادی فرهنگی و پژوهشی، اولین نشست از سلسله جلسات «هنر و تاب‌آوری» با موضوع محوری «هنر، بحران، مراقبت» برگزار شد. این نشست با رویکردی میان‌رشته‌ای، به بررسی عمیق نسبت میان تروماهای تاریخی، اخلاق پزشکی و کنشگری هنری پرداخت و ابعاد تازه‌ای از نقش هنر در مواجهه با چالش‌های اجتماعی را آشکار ساخت.

ضرورت گفتگو و نقش هنر در مواجهه با بحران‌ها

رضا دبیری‌نژاد، رئیس موزه هنرهای معاصر تهران، در ابتدای این نشست بر اهمیت و ضرورت ایجاد فضاهای گفتگو در شرایط کنونی جامعه تأکید کرد. وی هدف اصلی از برگزاری این سلسله نشست‌ها را بررسی دقیق و همه‌جانبه نقش هنر در دل بحران‌ها و تلاطم‌های اجتماعی دانست.

ما به دنبال آن هستیم که با نگاهی به تاریخ هنر و جامعه‌شناسی، دریابیم هنر در مواجهه با تلاطم‌ها چه نقش و کنشی ایفا کرده است. این تلاش در جلسات آینده با موضوعاتی چون «هنر زیر سایه جنگ» تداوم خواهد یافت.

کالبدشکافی مفهوم تاب‌آوری از منظر اخلاق پزشکی

در ادامه، محمدرضا نمازی، پزشک و متخصص اخلاق پزشکی، به واکاوی لایه‌های زیرین مفهوم «تاب‌آوری» پرداخت. وی با نقد ابهام موجود در تعریف این واژه، تاب‌آوری را در سه سطح متمایز و کلیدی تبیین کرد:

• سازگاری با شرایط موجود: پذیرش واقعیت‌های پس از بحران و تلاش برای همزیستی با آن‌ها.
• تلاش برای بازگشت به وضعیت پیش از تروما: کوشش برای بازیابی شرایط عادی و اولیه.
• رشد پس از بحران: فراتر رفتن از وضعیت اولیه و دستیابی به تحول و پیشرفت.

نمازی با طرح پرسشی بنیادین درباره نقش فراموشی و بخشش در تاریخ و روانشناسی، عنوان کرد که تاب‌آوری متعالی زمانی محقق می‌شود که بحران نه به عنوان یک بن‌بست، بلکه به مثابه پلکانی برای رشد و تحول عمل کند. او همچنین بر این نکته تأکید کرد که سلامت «وطن» در گروی سلامت و مراقبت از «تن» است.

چالش «دست خالی پژوهشگر» در تاریخ هنر معاصر ایران

سپس، فواد نجم‌الدین، پژوهشگر تاریخ هنر، به یکی از چالش‌های بزرگ در تاریخ هنر معاصر ایران پرداخت: «دستِ خالیِ پژوهشگر» در مواجهه با اسناد و آثار هنری مربوط به بحران‌ها.

وی با مرور بحران‌های مهم تاریخی نظیر تغییر حاکمیت در آغاز قرن و اشغال ایران در سال ۱۳۲۰، این پرسش اساسی را مطرح کرد که چرا بازتاب این وقایع سرنوشت‌ساز در آثار هنری ایرانی تا این حد اندک و محدود است؟

ما اساساً مردمانِ ثبت کردن نیستیم. در حالی که در فرهنگ‌های دیگر حتی جزئی‌ترین اتفاقات روزمره ثبت می‌شوند، در تاریخ هنر ما، واکنش به بحران‌های بزرگ اغلب گم شده است. وظیفه هنرمند و پژوهشگر امروز در این موضوع دوچندان است.

نجم‌الدین با اشاره به تفاوت فاحش فرهنگ ثبت و آرشیو در غرب و ایران، بر اهمیت نقش هنرمندان و پژوهشگران معاصر در ثبت و مستندسازی واکنش‌های هنری به بحران‌ها تأکید کرد.

نتیجه‌گیری: تاب‌آوری هنری، کنشی تاریخی است

این نشست با این نتیجه‌گیری مهم به پایان رسید که تاب‌آوری در ساحت هنر، تنها یک واکنش روانی منفعلانه نیست، بلکه یک «کنش تاریخی» پویا و فعال است. این کنش، تلاشی آگاهانه برای ثبت و نگهداری آنچه در حال فراموشی است و تبدیل رنج‌های جمعی به آگاهی هنری و میراثی ماندگار برای آیندگان.