تحلیل ابعاد تاریخی و ژئوپلیتیکی خلیج فارس در دانشگاه بیرجند

ریشه‌های تاریخی رقابت در خلیج فارس

مجتبی خلیفه، عضو هیئت‌علمی تاریخ دانشگاه بیرجند، در این نشست به بررسی «سابقه تاریخی رقابت در خلیج فارس» پرداخت. وی با مرور چارچوب‌های تاریخی، اظهار داشت که منازعات این منطقه ریشه‌های دیرینه دارد و رقابت میان قدرت‌ها در دوره‌های باستانی و دوران معاصر همواره بخشی از واقعیت ژئوپلیتیکی خلیج فارس بوده است.

خلیفه سیر تحولات تاریخی را از دوران استعمار تا امروز مورد بررسی قرار داد و تشریح کرد که چگونه ورود قدرت‌های اروپایی و سپس قدرت‌های نوظهور جهانی، چارچوب رقابت‌ها را تغییر داده و ابعاد جدیدی به آن بخشیده است. او نقش قدرت‌های منطقه‌ای در دوران‌های مختلف، از جمله صفویه و عثمانی، و چگونگی تعاملات و درگیری‌های آنان با یکدیگر و با قدرت‌های فرامنطقه‌ای را برجسته ساخت.

شناخت این پیشینه تاریخی برای تحلیل تحولات کنونی و درک عمیق‌تر از پیچیدگی‌های امنیتی و سیاسی خلیج فارس، امری حیاتی است. بسیاری از منازعات امروزی، ریشه‌های خود را در تنش‌های تاریخی و میراث رقابت‌های گذشته دارند و بدون درک این بستر تاریخی، نمی‌توان به درستی از چرایی و چگونگی تحولات کنونی منطقه سخن گفت.

تغییر موازنه ژئوپلیتیکی و «جنگ رمضان»

اسماعیل علمدار، عضو هیئت‌علمی جغرافیای دانشگاه بیرجند، مباحثی با عنوان «تغییر موازنه ژئوپلیتیکی جنگ تحمیلی سوم و جنگ سوم خلیج فارس» را مطرح کرد. وی با بررسی تحولات نظامی و ژئوپلیتیکی منطقه، به نقش تقابل‌های جدید و تغییر توازن قدرت میان کشورهای منطقه پرداخت و تأثیر این تحولات بر آینده خلیج فارس را تحلیل نمود.

علمدار به اهمیت تنگه هرمز اشاره و تاریخچه درگیری در خلیج فارس را بررسی کرد و «جنگ رمضان» را به «جنگ سوم خلیج فارس» تعبیر نمود. او توضیح داد که چگونه افزایش توانمندی‌های نظامی برخی کشورها، شکل‌گیری ائتلاف‌های جدید و تغییر در راهبردهای امنیتی، توازن قدرت در منطقه را دستخوش تحول کرده است.

«جنگ رمضان»، بیش از آنکه یک رویارویی صرفاً نظامی باشد، بازتاب‌دهنده یک نبرد چندلایه ژئوپلیتیکی، امنیتی و راهبردی است. درک صحیح این تحولات برای تحلیل آینده خلیج فارس و پیش‌بینی مسیر تحولات امنیتی منطقه، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.

سناریوهای محتمل امنیت در خلیج فارس

احمد بخشی، عضو هیئت‌علمی علوم سیاسی دانشگاه بیرجند، با بررسی «جنگ رمضان و سناریوهای محتمل امنیت در خلیج فارس»، به تحلیل وضعیت امنیت منطقه در سال‌های اخیر پرداخت. وی با اشاره به تحولات سیاسی و نظامی، چندین سناریوی قابل پیش‌بینی را درباره آینده امنیت در این منطقه تشریح کرد.

بخشی بر نقش بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در شکل‌دهی به معادلات امنیتی تأکید کرد و سناریوهای مختلف را بر اساس فاکتورهایی چون:

• سطح همکاری یا رقابت بین بازیگران اصلی منطقه‌ای
• میزان دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای
• پیامدهای احتمالی توافقات یا عدم توافقات هسته‌ای
• تحولات داخلی کشورهای منطقه

مورد سنجش قرار داد. وی یادآور شد که هرگونه تغییر در رویکرد یا منافع بازیگران منطقه‌ای (مانند ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر) و فرامنطقه‌ای (مانند ایالات متحده آمریکا، چین، روسیه و قدرت‌های اروپایی) می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای در پی داشته باشد.