دکتر ارفعی؛ پیشگام زبان‌شناسی عیلامی و بابلی و چالش کرسی‌های دانشگاهی در ایران

پیشگامی دکتر ارفعی در زبان‌شناسی باستان

رئیس موزه تخت جمشید با استناد به خاطره‌ای از دکتر ارفعی، اشاره می‌کند که کرسی تدریس زبان‌های بابلی و عیلامی در آن دوران منحصراً در آمریکا دایر بوده است. زنده‌یاد دکتر خانلری به ارفعی توصیه کرده بودند که با وجود پژوهشگران در حوزه فارسی باستان و فارسی میانه، ایران با خلأ جدی در زبان‌های عیلامی و بابلی مواجه است و انبوهی کتیبه در این سرزمین باقی مانده که ایرانی قادر به قرائت و تحلیل آن‌ها نیست. این گفت‌وگو در زمانی اتفاق افتاد که الواح هخامنشی تخت جمشید برای مطالعه به مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو در آمریکا منتقل شده بودند. دکتر ارفعی در کنار دانشمند شهیر، ریچارد هلک، به مطالعه و پژوهش بر روی این گنجینه‌های ملی پرداخت که این همکاری یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین فعالیت‌های علمی در این حوزه به شمار می‌رود.

دورودی همچنین به ترجمه منشور کوروش توسط دکتر ارفعی اشاره می‌کند و می‌گوید: «کار مهم دیگری که ایشان انجام دادند، ترجمه منشور کوروش است. این منشور به زبان بابلی نگاشته شده و امروزه یکی از معتبرترین ترجمه‌های آن به دکتر ارفعی تعلق دارد.»

جای‌یابی اسامی جغرافیایی در الواح هخامنشی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دکتر ارفعی، جای‌یابی اسامی جغرافیایی در الواح باروی تخت جمشید است. دورودی، به عنوان فردی اهل استان فارس، این نکته را بسیار حائز اهمیت می‌داند. دکتر ارفعی که پایان‌نامه دکترای خود را نیز در همین حوزه نگاشته‌اند، بسیاری از نام‌های مندرج در این الواح را با تطبیق بر اوضاع جغرافیایی امروز، شناسایی کرده‌اند.

«یکی از مکان‌هایی که در این الواح بسیار از آن نام برده شده، «رَکن» (Ra-ka-an) است. دکتر ارفعی با بررسی‌های زبان‌شناختی و تطبیق آن با جغرافیای امروز، این مکان را همان «زرقان» امروزی در استان فارس شناسایی کرده‌اند. نام عیلامی دیگری که بسیار ذکر شده، «کئوپیریش» است که ایشان آن را با «کامفیروز» امروزی تطبیق داده‌اند. این جای‌یابی دقیق اسامی باستانی، گامی مهم در شناخت جغرافیای تاریخی ایران و پیوند آن با سکونتگاه‌های امروزی محسوب می‌شود.»

تربیت شاگردان و ادامه مسیر

در پاسخ به نگرانی‌ها درباره خلأ پس از دکتر ارفعی، دورودی توضیح می‌دهد که خوشبختانه ایشان شاگردانی نیز تربیت کرده‌اند که امروز در دانشگاه‌های معتبر جهان مشغول تحقیق و تدریس‌اند. او تأکید می‌کند که ایران گستره وسیعی از کتیبه‌های منحصربه‌فرد را در خود جای داده و نسل جدیدی از زبان‌شناسان راه استاد پیشکسوت را دنبال می‌کنند. دورودی با اشاره به تنوع زبانی در ایران باستان، مانند زبان پهلوی ساسانی که روزبه‌روز نمونه‌های بیشتری از آن کشف می‌شود، فقدان دکتر ارفعی را به عنوان پدر این حوزه، ضایعه‌ای بزرگ می‌داند.

فقدان کرسی زبان‌های عیلامی و بابلی در ایران

دورودی، متخصص زبان‌های باستانی ایران، با ابراز تأسف می‌گوید که دانشگاه‌های ایران کرسی زبان‌های عیلامی و بابلی ندارند. این فقدان، به ویژه پس از وفات دکتر عبدالمجید ارفعی، بیش از پیش آشکار شده است. او توضیح می‌دهد که اگرچه از دکتر ارفعی به عنوان استاد مدعو دعوت می‌شد و ایشان در دانشگاه تهران کلاس و کارگاه آموزشی برگزار می‌کردند، اما کرسی مستقلی برای این زبان‌ها تعریف نشده است. بنابراین، هر کس که بخواهد زبان عیلامی را به صورت روشمند و آکادمیک بیاموزد، ناچار است به خارج از کشور مراجعه کند.

وی خاطرنشان می‌کند که شاگردان دکتر ارفعی، که اغلب خارج از ایران فعالیت می‌کنند، می‌توانند این زبان‌ها را آموزش دهند. دورودی درباره زبان‌های ایرانی باستان توضیح می‌دهد که این زبان‌ها شامل فارسی باستان، مادی، اوستایی و سکایی هستند. کتیبه‌های هخامنشی، مانند کتیبه داریوش، سه‌زبانه‌اند: فارسی باستان، بابلی و عیلامی. زبان بابلی در شاخه زبان‌های ایرانی قرار نمی‌گیرد و زبان عیلامی نیز زبانی منفرد و خاموش است و به همین دلیل در نظام آموزشی ایران جایگاه مستقلی نیافته‌اند.

زبان عیلامی: یک زبان خاموش و منفرد

دورودی در تشریح زبان عیلامی می‌گوید: «زبان عیلامی زبانی منفرد و خاموش است؛ یعنی نه هم‌خانواده شناخته‌شده‌ای دارد و نه گویشوری برای آن باقی مانده است. گستره جغرافیایی آن از خوزستان تا فارس بوده است.» او در توضیح زبان‌های منفرد می‌افزاید که این زبان‌ها در گذشته و امروز هیچ هم‌خانواده و گویشوری ندارند و تحول نیافته‌اند. برخلاف فارسی باستان که تحول ۲۵۰۰ ساله را پشت سر گذاشته و کلمات آن به فارسی امروزی تبدیل شده‌اند، زبان عیلامی منفرد باقی مانده است.

در پاسخ به پرسش درباره علت وجود کرسی‌های زبان عیلامی در دانشگاه‌های غربی و فقدان آن در ایران، دورودی توضیح می‌دهد که رمزگشایی این زبان‌ها ابتدا توسط غربی‌ها انجام شد و تعداد متخصصان در جهان نیز کم بود. اگرچه دکتر ارفعی از جمله ایرانیانی بود که در این حوزه فعال شدند و به ایران بازگشتند، اما متأسفانه در زمان بازگشت ایشان، رشته مستقلی برای عیلامی و بابلی در دانشگاه‌ها تعریف نشده بود. او ابراز تأسف می‌کند که در کشوری که این زبان‌ها در آن ریشه داشته‌اند، هنوز کرسی مستقلی برای آن‌ها ایجاد نشده است.

زبان بابلی و ضرورت بازگشت الواح

دورودی زبان بابلی را جزو زبان‌های سامی و مادر زبان عربی می‌داند که مستقل از زبان فارسی است. او اشاره می‌کند که داریوش کتیبه را به زبان بابلی نو نوشته است، زیرا قلمروهای تحت اداره آشوری‌ها و بابلی‌ها، بعدها بخشی از قلمرو هخامنشیان شدند. وی در پایان، با اشاره به اینکه حدود ۳۰ هزار قطعه از الواح تخت جمشید به آمریکا رفته است، بر ضرورت بازگشت این الواح به ایران تأکید می‌کند و ابراز امیدواری می‌کند که در آینده نزدیک شاهد آموزش زبان‌های بابلی و به ویژه عیلامی در دانشگاه‌های کشور باشیم.