ارمنستان و ترکیه پروتکل مرمت پل تاریخی «آنی» را امضا کردند

دیدار مقامات عالی‌رتبه و امضای پروتکل

«نیکول پاشینیان»، نخست‌وزیر ارمنستان، با انتشار پیامی رسمی و ویدئویی در شبکه‌های اجتماعی، این خبر را اعلام کرد و آن را گامی در جهت تحکیم ارتباطات منطقه‌ای توصیف نمود. این توافق دیپلماتیک پس از دیدار دوجانبه و سطح بالای پاشینیان با «جودت ییلماز»، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، حاصل شد. این دیدار در سایه تنش‌های تاریخی و انسداد طولانی‌مدت مرزهای دو کشور، توجه بسیاری از ناظران سیاسی و رسانه‌های منطقه‌ای را به خود جلب کرده بود.

پاشینیان در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در حاشیه نشست جامعه سیاسی اروپا، تبادل نظر بسیار سازنده و مفیدی با جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه داشتم. در این دیدار، به بررسی دقیق فرصت‌ها و چشم‌اندازهای همکاری منطقه‌ای میان ارمنستان و ترکیه پرداختیم.» وی همچنین از امضای پروتکل مربوط به مرمت و بازسازی مشترک پل تاریخی آنی استقبال کرد.

اهمیت تاریخی و نمادین مرمت مشترک پل آنی

پل آنی که بر روی رودخانه مرزی دو کشور واقع شده است، نمادی از پیوندهای کهن تاریخی و فرهنگی در منطقه قفقاز و آناتولی به شمار می‌رود. توافق اولیه برای بازسازی این پل به بیش از سه سال پیش بازمی‌گردد. در آن زمان، مقامات دو کشور برای نخستین بار از تمایل خود برای حفظ این میراث مشترک سخن گفتند. حدود یک سال پس از توافقات شفاهی اولیه، وزیر امور خارجه ارمنستان رسماً اعلام کرد که ایروان و آنکارا در حال تدوین پروتکل‌های اجرایی هستند، اما به دلیل پیچیدگی‌های سیاسی، امضای نهایی این سند تا به امروز به تعویق افتاده بود.

این رویداد از منظر حقوقی و دیپلماتیک اهمیت ویژه‌ای دارد؛ این نخستین سند رسمی و مکتوبی است که پس از امضای «پروتکل‌های نافرجام زوریخ» در سال 2009 میلادی، میان آنکارا و ایروان به امضا می‌رسد. پروتکل‌های زوریخ با هدف عادی‌سازی کامل روابط و بازگشایی مرزهای زمینی امضا شدند، اما به دلیل مخالفت‌های سیاسی و گره خوردن به مناقشه قره‌باغ، هرگز به تصویب پارلمان ترکیه نرسید و روند عادی‌سازی متوقف شد.

آغاز دور جدید مذاکرات پس از جنگ قره‌باغ

روند جدیدی که به امضای پروتکل مرمت پل آنی منجر شد، ریشه در تحولات ژئوپلیتیک سال 2021 پس از پایان جنگ دوم قره‌باغ دارد. با تغییر موازنه قدرت در منطقه قفقاز جنوبی، رهبران ارمنستان و ترکیه تصمیم گرفتند تا مسیر عادی‌سازی روابط را بار دیگر و بر اساس شرایط جدید از سر بگیرند. در این راستا، هر دو کشور فرستادگان ویژه‌ای را برای پی‌ریزی پایه‌های یک توافق جامع تعیین کردند. این نمایندگان طی سال‌های اخیر جلسات متعددی را برای یافتن راهکارهای عملی برای خروج از بن‌بست تاریخی موجود و بازگشایی مرزهایی که از دهه 1990 مسدود مانده‌اند، برگزار کرده‌اند.

بن‌بست در اجرای توافقات و تداوم انسداد مرزها

با وجود فضای مثبت ناشی از دیدارهای دوجانبه و تعیین نمایندگان ویژه، روند اجرای توافقات دیپلماتیک میان دو کشور همچنان با چالش‌ها و کندی‌های چشمگیری مواجه است. بسیاری از تفاهمات و توافقات مهم، از جمله تصمیم مشترک برای بازگشایی مرزهای زمینی به روی شهروندان کشورهای ثالث و دارندگان گذرنامه‌های دیپلماتیک، هنوز در عمل محقق نشده است. مرزهای دو کشور همچنان به صورت کامل مسدود است و هیچ‌گونه تردد مرزی یا مراوده تجاری مستقیمی از طریق گذرگاه‌های زمینی صورت نمی‌گیرد.

تحلیلگران منطقه بر این باورند که ترکیه همچنان گشایش کامل مرزها و عادی‌سازی نهایی روابط با ارمنستان را به طور غیررسمی به پیشرفت و موفقیت در روند مذاکرات صلح میان ایروان و باکو منوط کرده است. با این اوصاف، امضای پروتکل مرمت پل تاریخی آنی، اگرچه گامی کوچک و محدود به نظر می‌رسد، اما در فضای بی‌اعتمادی حاکم بر قفقاز، می‌تواند به عنوان یک محرک نمادین برای آزمودن اراده سیاسی دو طرف در جهت اجرای توافقات بزرگ‌تر و خروج از بن‌بست دیپلماتیک فعلی ارزیابی شود.