فرش شهربابک جهانی شد؛ چالش‌ها و فرصت‌های هنر-صنعت فرش دستباف ایران

ثبت جهانی فرش شهربابک و اهمیت آن

محمدرضا میمند، پژوهشگر فرش، که از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷ با صرف هزینه‌های شخصی و تلاشی گسترده، حدود هزار تخته فرش شهربابک را با هدف حفظ نقوش و روایت‌های نهفته در آن‌ها گردآوری کرده، اعلام کرد که این فرش به تازگی در سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) به ثبت جهانی رسیده است.

فرش شهربابک، با ویژگی‌هایی چون ذهنی‌بافی، تنوع چشمگیر نقوش و رنگ‌ها، و بازتاب زیست‌بوم و تجربیات بافندگان، جلوه‌ای کمتر شناخته‌شده اما بی‌نظیر از هنر قالیبافی ایران به شمار می‌رود. این نوع فرش که در محدوده شهربابک و روستاهای اطراف آن بافته می‌شود، فراتر از یک محصول کاربردی، روایتی بصری از فرهنگ، طبیعت و خلاقیت فردی بافندگان است و هر قطعه آن دارای هویتی مستقل و امضایی شخصی است.

ابعاد گسترده هنر-صنعت فرش دستباف

محمدمهدی فرشچی، سرپرست مرکز ملی فرش ایران، در مراسمی که به پاس تلاش‌های محمدرضا میمند برگزار شد، به ابعاد وسیع و چندگانه فرش دستباف اشاره کرد. او بیان داشت که فرش دستباف، علاوه بر ارزش هنری، دارای ابعاد اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای است که نشان‌دهنده تأثیرگذاری عمیق آن در ساختارهای مختلف جامعه است.

فرش دستباف به اندازه‌ای اهمیت دارد که حتی به عنوان نخستین کالای تحریمی ما نیز شناخته شده است؛ یعنی در کنار کالاهای استراتژیکی مانند نفت، فرش دستباف نیز در فهرست تحریم‌ها قرار گرفته است. بنابراین، کسی که چنین تصمیمی گرفته، قطعاً به اهمیت بالای این محصول واقف بوده است.

تشکیل فراکسیون فرش در مجلس و سند راهبردی

مدیر مرکز ملی فرش ایران از ورود جدی مجلس شورای اسلامی به موضوع فرش دستباف خبر داد و گفت که نمایندگان قصد دارند فراکسیون قدرتمندی در این حوزه تشکیل دهند. این فراکسیون می‌تواند نقش مؤثری در پیگیری مسائل فرش دستباف ایفا کند.

همچنین، سندی تحت عنوان «صنعت راهبردی فرش دستباف» در حال تدوین است که پس از تکمیل به هیئت دولت ارائه خواهد شد. با تصویب این سند، بسیاری از مشکلات و موانع قانونی و مقرراتی موجود برطرف شده و زمینه رشد و جهش قابل‌توجهی در این هنر-صنعت فراهم خواهد شد.

بازاریابی و چالش‌های آن

در حوزه بازاریابی فرش، دو دیدگاه اصلی وجود دارد:

• دیدگاه اول: فرش یک اثر هنری است و مخاطبان خود را جذب می‌کند و نیازی به تغییر ندارد.
• دیدگاه دوم: باید «بازارسازی» کرد و محصول را بر اساس سلیقه مشتری طراحی و تولید نمود.

هنر اصلی در برقراری تعادل میان این دو رویکرد است تا هم اصالت حفظ شود و هم نیاز و سلیقه مخاطب در نظر گرفته شود. تغییر نگرش در مصرف، مانند استفاده از فرش به عنوان تابلو در برخی کشورها، نیز باید در برنامه‌ریزی‌ها لحاظ شود.

ظرفیت‌های بی‌نظیر فرش روستایی

محمدرضا میمند، پژوهشگر «فرش شهربابک»، معتقد است که فرش شهربابک را نمی‌توان در دسته فرش افشاری قرار داد؛ زیرا این فرش‌ها ریزبافت، نازک، با رج‌شمار بالا و خلاقیت چشمگیر بافندگان هستند. این فرش‌ها تأثیرپذیری از استان‌های مختلف مانند فارس، یزد، کرمان و سیستان و بلوچستان را نشان می‌دهند و هر روستا دارای نقوش و امضای خاص خود است.

میمند با جمع‌آوری حدود هزار نمونه از این فرش‌ها، که در مقطعی در حال خروج از کشور بودند، این مجموعه را به عنوان یک سند پژوهشی ارزشمند حفظ کرده است. او تأکید کرد که فرش روستایی، به ویژه در شرایط فعلی، پتانسیل ارزآوری بیشتری نسبت به فرش شهری دارد، زیرا با تغییر سبک زندگی و کاهش استفاده از فرش‌های بزرگ، فرش‌های کوچک، سبک و نازک روستایی می‌توانند جایگاه بهتری در بازار پیدا کنند.

او افزود:

• در فرش‌های روستایی، بافنده هم‌زمان طراح و مجری است و «ذهنی‌بافی» و «حفظی‌بافی» دارد، که به هر فرش هویتی منحصربه‌فرد می‌بخشد.
• برندسازی از طریق ثبت ملی و جهانی، به معرفی بهتر این هنر-صنعت در سطح بین‌المللی کمک می‌کند.
• اصالت و بداهه‌پردازی در بافت، ویژگی مهمی است که برای مخاطب خارجی بسیار جذاب است.

میمند پیشنهاد کرد که زنان و دختران بافنده شهربابک بتوانند آثارشان را مستقیماً به عنوان هنرمند عرضه کنند و این هنر به جامعه هنری معرفی شود تا بازار داخلی و صادراتی به آن پاسخ مثبت دهد.

برنامه‌ها و رویدادهای مرکز ملی فرش ایران

سید محمد ویسیان، معاون مرکز ملی فرش، به تلاش‌های محمدرضا میمند برای گردآوری و مستندنگاری فرش شهربابک اشاره کرد و آن را یک دایرةالمعارف ارزشمند دانست. او همچنین از ثبت ۴۵ منطقه در سطح جهانی و ۴۸ منطقه در سطح ملی از طریق سازمان جهانی مالکیت فکری خبر داد که نشان‌دهنده گستره وسیع و ظرفیت عظیم ایران در حوزه فرش دستباف است.