ممنوعیت صادرات فولاد؛ فرصت یا تهدید برای جایگاه ایران در بازار جهانی؟

اهمیت استراتژیک فولاد در اقتصاد جهانی

تولید و تجارت فولاد از ستون‌های اصلی اقتصاد بسیاری از کشورها به شمار می‌رود. بر اساس آمار جهانی، در سال ۲۰۲۴ مجموعاً ۴۴۹.۲ میلیون تن فولاد در سراسر دنیا صادر شده است. چین، به عنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد جهان، با ۱۱۷.۱ میلیون تن صادرات (شامل محصولات نهایی و نیمه‌نهایی)، جایگاه نخستین صادرکننده را به خود اختصاص داده است. پس از آن، ژاپن با ۳۱.۲ میلیون تن و کره جنوبی با ۲۸.۷ میلیون تن در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند. اتحادیه اروپا، آلمان، ترکیه، بلژیک، ایتالیا، ویتنام، روسیه، اندونزی و ایران نیز در رده‌های بعدی صادرکنندگان بزرگ فولاد جهان جای گرفته‌اند.

جایگاه ایران در بازار جهانی فولاد و چالش‌های پیش‌رو

ایران در سال‌های اخیر جایگاه دهمین فولادساز بزرگ دنیا را تثبیت کرده است. مجموع تولید فولاد کشور در سال ۲۰۲۴ به ۳۱.۹ میلیون تن و صادرات آن به ۱۰.۸ میلیون تن گزارش شده که ایران را در رتبه دوازدهم بزرگترین صادرکنندگان فولاد قرار می‌دهد. این در حالی است که ظرفیت تولید فولاد کشور حدود ۵۰ میلیون تن برآورد می‌شود و پتانسیل صادراتی ایران به مراتب بیشتر از میزان فعلی است. صنعت فولاد ایران عمدتاً با هدف صادرات و حضور فعال در بازارهای جهانی توسعه یافته، اما با موانع جدی روبروست.

موانع توسعه صادرات فولاد ایران

• عدم تناسب توسعه با نیاز بازار بین‌المللی: توسعه صنعت فولاد همواره با نیازهای دقیق بازارهای جهانی همخوانی نداشته است.
• ضعف لجستیک و زیرساخت‌های حمل‌ونقل: زیرساخت‌های حمل‌ونقل ناکافی، مانعی بزرگ در مسیر صادرات بوده است.
• سیاست‌های ارزی ناکارآمد: الزام به پیمان‌سپاری ارزی و تغییرات مداوم قوانین، تجارت را دشوار کرده است.
• ممنوعیت‌های دوره‌ای: اعمال ممنوعیت‌های تجاری به صورت مقطعی، ثبات بازار را بر هم می‌زند.
• تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری: تحریم‌های بین‌المللی چالش بزرگی در روابط تجاری ایران با سایر کشورها ایجاد کرده است.

پس از بحران‌های اخیر و آسیب‌های وارد شده به صنایع، بار دیگر صادرات بخشی از محصولات فولادی کشور ممنوع شده است.

مقاصد اصلی صادرات فولاد ایران

بر اساس آمار گمرک جمهوری اسلامی، در سال ۱۴۰۳، ارزش صادرات چدن، آهن، فولاد و مصنوعات آنها بالغ بر ۶.۵ میلیارد دلار بوده است. عراق با سهمی حدود ۲۴.۷ درصد، مهم‌ترین بازار هدف صادراتی ایران محسوب می‌شود. پس از آن، چین با ۹.۷ درصد، ترکیه با ۸.۹ درصد، امارات متحده عربی با ۷.۵ درصد و عمان با ۶.۶ درصد، از مقاصد اصلی صادرات فولاد ایران هستند. این پنج کشور در مجموع بیش از ۵۷ درصد صادرات فولاد ایران را به خود اختصاص داده‌اند. با توجه به شرایط فعلی، انتظار می‌رود شرکای تجاری ایران برای کاهش ریسک‌ها، به دنبال تنوع‌بخشی و جایگزینی ایران باشند که می‌تواند به تضعیف سهم ایران در بازار جهانی منجر شود.

اعلام توقف صادرات اسلب و ورق‌های فولادی

سازمان توسعه تجارت ایران طی اطلاعیه‌ای رسمی، ممنوعیت صادرات گسترده‌ای از محصولات فولادی را اعلام کرد. بر اساس مصوبه معاونت امور معادن و صنایع معدنی وزارت صمت و با استناد به بند ۱۵ مصوبه شورای عالی امنیت ملی در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۴۰۵، صادرات انواع اسلب، ورق گرم، ورق سرد، ورق قلع اندودشده، سایر ورق‌های پوشش‌دار، ورق گالوانیزه، ورق رنگی، تسمه گرم، تسمه سرد، تسمه قلع اندودشده، تسمه گالوانیزه، سایر تسمه‌های پوشش‌دار و تسمه رنگی، تا تاریخ ۹ خرداد ۱۴۰۵ ممنوع است. این سازمان همچنین اعلام کرده است که در صورت تمدید شرایط اضطرار، زمان ممنوعیت نیز متعاقباً اطلاع‌رسانی خواهد شد.

دیدگاه‌های متضاد: فقدان شفافیت یا ضرورت تامین داخلی؟

علی‌محمد زمانی: ممنوعیت صادرات، درمانی بدتر از درد

علی‌محمد زمانی، فعال صنعت فولاد، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» تصمیم ممنوعیت صادرات فولاد را «درمانی بدتر از درد» توصیف کرد. وی معتقد است این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که بازار فولاد کشور همزمان تحت تأثیر آسیب‌های زیرساختی و محدودیت در تردد کشتیرانی صادراتی در خلیج فارس قرار دارد. زمانی تأکید کرد که در حال حاضر کمبود واقعی در بازار وجود ندارد، بلکه فقدان شفافیت اطلاعاتی درباره میزان آسیب‌های وارده به زیرساخت‌های تولید، محرک ناپایداری در بازار فولاد است. او افزود که صنایع پایین‌دستی نگران تأمین مواد اولیه در میان‌مدت هستند و این نگرانی، تقاضای کاذب را شکل داده است. وی با اشاره به ظرفیت تولید بالای زنجیره فولاد کشور (۸۰ درصد ظرفیت سال قبل پایدار است)، اظهار داشت که حتی با بازگشایی مسیر صادرات، کشور با کمبود مواجه نخواهد شد. به گفته وی، این بخشنامه در شرایط توقف عملی صادرات به دلیل ناامنی بنادر، تنها به جایگاه ایران در بازارهای بین‌المللی آسیب می‌زند و سهم بازار را به رقبا تقدیم می‌کند.

عزیز قنواتی: تامین نیاز داخلی اولویت جدی است

در مقابل، عزیز قنواتی، دیگر فعال صنعت فولاد، سیاست دولت در ممنوعیت صادرات را در موقعیت کنونی صحیح دانست. او توضیح داد که صنعت فولاد ایران در طول چهار دهه گذشته با هدف توسعه صادرات، ارزآوری و اشتغال‌زایی توسعه یافته و ظرفیت احداث شده آن به مراتب بالاتر از نیاز بازار داخلی است. قنواتی اذعان کرد که این صنعت تحت تأثیر تحریم‌ها قرار گرفته و مسیر صادرات آن محدود بوده است. وی با اشاره به آسیب دیدن بخشی از ظرفیت‌های تولید فولاد کشور بر اثر جنگ، تأکید کرد که فعالیت در این صنعت همچنان ادامه دارد، اما خسارات در برخی حلقه‌ها جدی بوده و تأمین نیاز بازار داخلی را با چالش مواجه کرده است. او افزود که این سیاست با هدف تأمین نیاز بازار داخلی اجرایی شده، زیرا کشور همچنان در شرایط جنگی قرار دارد و تأمین نیاز داخلی اولویت جدی صنعت است. قنواتی همچنین ابراز امیدواری کرد که با بازگشت ثبات به منطقه و رفع کمبودهای داخلی، صنعت فولاد ایران توان بازیابی قدرت خود در بازارهای صادراتی را خواهد داشت.