نوسانات بازار ارز: چالش‌ها و فرصت‌ها در سایه صادرات و انتظارات

ریشه‌های نوسانات بازار ارز

نوسانات اخیر بازار ارز از دو سمت عرضه و تقاضا تحت تاثیر قرار گرفته است. بررسی دقیق‌تر عوامل موثر در هر دو بخش، تصویر روشنی از وضعیت کنونی ارائه می‌دهد.

کاهش عرضه ارز

شرایط پس از حملات نظامی اخیر، به طور مستقیم بر سمت عرضه ارز تاثیر گذاشته است. این عوامل شامل موارد زیر است:

• اختلال در صادرات نفتی: محاصره دریایی و دشوار شدن عبور نفتکش‌ها، فروش نفت را با چالش مواجه کرده و درآمدهای ارزی کشور را کاهش داده است.
• آسیب به صنایع پتروشیمی و فولادی: حملات نظامی به این صنایع کلیدی، صادرات غیرنفتی را متوقف یا به شدت کاهش داده و بخش عمده تولید را صرف نیاز داخلی کرده است.
• قطعی اینترنت و مشکلات تجارت خارجی: اختلال گسترده در اینترنت، روند ثبت سفارش‌ها، تبادلات مالی و هماهنگی‌های لجستیک را دچار مشکل کرده و بر جریان ورود ارز تاثیر گذاشته است.

مجموع این عوامل باعث شده تا سمت عرضه ارز با کاهشی جدی روبرو شود و فشار مضاعفی بر بازار وارد آید.

افزایش تقاضای ارز

در مقابل کاهش عرضه، نشانه‌هایی از افزایش فشار تقاضا نیز مشاهده می‌شود:

• تورم بالای ۷۰ درصدی: مرکز آمار ایران تورم نقطه‌ای بالای ۷۰ درصد را اعلام کرده که نشانه‌ای غیرمستقیم از افزایش حجم نقدینگی در اقتصاد است.
• رشد نقدینگی و تقاضای احتیاطی: افزایش نقدینگی بدون رشد متناسب تولید، باعث افزایش فشار تقاضای پولی بر کالاها و خدمات و در نتیجه تورم می‌شود. مردم و بنگاه‌ها برای حفظ ارزش دارایی‌های خود در برابر تورم، به خرید ارز روی می‌آورند که تقاضا را تشدید می‌کند.

این ترکیب از کاهش عرضه و افزایش تقاضا، زمینه‌ساز نوسانات شدید در بازار ارز شده است.

فرصت افزایش صادرات و ثبات بازار

کارشناسان معتقدند دستیابی به یک توافق پایدار می‌تواند نقطه عطفی در مسیر بازار ارز باشد. چنین توافقی می‌تواند از چند جهت به ثبات بازار کمک کند:

احیای جریان عادی صادرات

اگر توافقی حاصل شود که امکان ازسرگیری صادرات فرآورده‌های نفتی و غیرنفتی را فراهم کند، بخش مهمی از تنش‌ها فروکش خواهد کرد. برداشته شدن ریسک‌های نظامی و بازگشت آرامش به محیط منطقه‌ای و اقتصادی، اولین گام برای احیای صادرات خواهد بود.

• صادرات نفتی: با رفع محدودیت‌ها، صادرات نفتی می‌تواند به سطح بالاتری بازگردد. قیمت جهانی نفت در ماه‌های اخیر افزایش نزدیک به ۱۰۰ درصدی را تجربه کرده که ظرفیت ارزآوری قابل‌توجهی ایجاد می‌کند.
• صادرات غیرنفتی: صنایع پتروشیمی، فولادی، معدنی و کشاورزی، منابع مهم ارزآوری هستند. رفع موانع لجستیک و ارتباطی و بازگشت آرامش به مسیرهای تجاری، می‌تواند صادرات غیرنفتی را احیا کرده و عرضه ارز را افزایش دهد.

افزایش ورود ارز از محل صادرات، فشار قیمتی را در بازار داخلی کاهش داده و به مدیریت بهتر بازار ارز کمک می‌کند.

گشایشی برای ثبات انتظارات

دستیابی به توافق و گشایش در سیاست خارجی، پیش‌بینی‌پذیری فضای اقتصاد کلان را افزایش می‌دهد. نااطمینانی‌های سیاسی و بین‌المللی عامل مهمی در نوسانات بازار ارز بوده‌اند. در صورت بهبود چشم‌انداز روابط خارجی و کاهش ریسک‌های سیاسی:

• تعدیل انتظارات تورمی: وقتی فعالان اقتصادی چشم‌انداز روشنی از روابط خارجی، صادرات و دسترسی به منابع ارزی داشته باشند، رفتارهای احتیاطی و تقاضا برای ارز به عنوان دارایی امن کاهش می‌یابد.
• کاهش تقاضای احتیاطی: بخش مهمی از تقاضای ارز در ایران، ناشی از نگرانی نسبت به آینده ارزش پول ملی است. ثبات در فضای سیاسی و اقتصادی می‌تواند انتظارات افزایشی نسبت به نرخ ارز را تعدیل کرده و انگیزه تبدیل ریال به ارز را کاهش دهد.

نمونه‌ای از این وضعیت در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶، پس از توافق هسته‌ای و بهبود نسبی روابط خارجی، مشاهده شد. در آن دوره، با افزایش صادرات و تقویت درآمدهای ارزی، انتظارات افزایشی نسبت به نرخ دلار کاهش یافت و بازار ارز از ثبات بیشتری برخوردار بود.

در مجموع، توافقی که امکان افزایش صادرات نفتی و غیرنفتی را فراهم کند و از طریق تغییر انتظارات، تقاضای احتیاطی را کاهش دهد، می‌تواند به ایجاد ثبات پایدارتر در بازار ارز کمک شایانی کند.