تاب‌آوری صنعت برق ایران در بحران: چالش‌ها و راهکارها

آمادگی صنعت برق در شرایط بحران

حمیدرضا صالحی، عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، تاکید می‌کند که در شرایط جنگی، رویکرد بهره‌برداری از شبکه برق باید به سمت اقدامات پیشگیرانه تغییر کند. شرکت‌های برق منطقه‌ای، نیروگاه‌ها و مجموعه‌های انتقال و توزیع، موظف‌اند سناریوهای مختلف را پیش‌بینی کرده و تجهیزات مورد نیاز برای تعمیرات اضطراری را از قبل تامین و ذخیره‌سازی کنند. این اقدام به منظور بازگرداندن شبکه به حالت پایدار در کوتاه‌ترین زمان ممکن پس از بروز خسارت، حیاتی است.

تامین قطعات یدکی و چالش‌های آن

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این آمادگی، تامین قطعات یدکی و تجهیزات موسوم به «اسپیر پارت» است. این قطعات در نقاط حساس شبکه مانند پست‌های فشار قوی، خطوط انتقال و واحدهای تولیدی نیروگاهی کاربرد دارند. نبود این تجهیزات می‌تواند زمان بازسازی شبکه را به طور قابل‌توجهی افزایش داده و تبعات گسترده‌ای برای مصرف‌کنندگان داشته باشد.

• وابستگی به خارج: بخشی از تجهیزات صنعت برق در داخل تولید می‌شود، اما همین تولیدات نیز وابسته به مواد اولیه‌ای هستند که گاه از خارج تامین می‌شوند. در شرایط جنگی، زنجیره تامین این مواد با اختلال مواجه شده و هزینه و زمان دسترسی به آنها افزایش می‌یابد.
• مثال تولید تابلوهای برق: تولید تابلوهای برق نیازمند ورق‌های فولادی است که تامین آنها در شرایط عادی از طریق تولیدکنندگان داخلی انجام می‌شود. اما در صورت آسیب دیدن زیرساخت‌های صنعتی یا اختلال در تولید داخلی، واردات این اقلام با چالش‌های جدی در حمل‌ونقل، بیمه و امنیت مسیرهای تجاری همراه خواهد بود.

مشکلات لجستیک و افزایش هزینه‌ها

محدودیت‌های تردد، بسته‌شدن مسیرهای حمل‌ونقل و افزایش ریسک‌های امنیتی، واردات تجهیزات و مواد اولیه را با هزینه‌های بالاتری روبرو می‌کند. این وضعیت می‌تواند منجر به تاخیرهای طولانی یا عدم قطعیت در تحویل کالا شود که برنامه‌ریزی عملیاتی صنعت برق را با دشواری جدی مواجه می‌سازد.

این چالش‌ها تنها محدود به صنعت برق نیست و بسیاری از صنایع کشور را در برمی‌گیرد. با این حال، حساسیت صنعت برق به دلیل نقش حیاتی آن در تداوم فعالیت‌های اقتصادی، خدماتی و درمانی بسیار بالاتر است، به گونه‌ای که هرگونه اختلال در تامین برق می‌تواند به توقف فعالیت صنایع، اختلال در خدمات بیمارستانی و ایجاد نارضایتی عمومی منجر شود.

نقش دولت و حمایت‌های لازم

در بسیاری از کشورها، دولت‌ها در زمان بروز بحران‌های امنیتی و جنگی، حمایت‌های ویژه‌ای از صنایع زیرساختی به ویژه صنعت برق به عمل می‌آورند. این حمایت‌ها شامل تخصیص منابع مالی، تسهیل واردات تجهیزات و ایجاد ذخایر راهبردی برای افزایش سطح آمادگی این صنعت است.

در ایران نیز لازم است سیاست‌گذار با درک پیچیدگی‌های این صنعت، منابع لازم را برای تامین تجهیزات، توسعه انبارهای استراتژیک و پشتیبانی از شرکت‌های فعال در این حوزه فراهم کند تا آنها بتوانند در شرایط اضطراری، بدون وقفه به ایفای نقش خود ادامه دهند.

کارکنان صنعت برق در شرایط جنگی مسئولیت سنگینی بر عهده دارند و تداوم عملکرد آنها نیازمند پشتیبانی موثر، دسترسی به تجهیزات و همکاری نزدیک میان دولت و بخش خصوصی است تا از خاموشی‌های گسترده و تبعات منفی آن جلوگیری شود.

صنایع انرژی‌بر در فضای نااطمینانی

یکی از مدیران شهرک‌های صنعتی در مورد تامین برق واحدهای تولیدی اظهار داشت که در هفته‌های گذشته، اختلال جدی و گسترده‌ای در تامین برق واحدها رخ نداده و قطعی‌ها عمدتاً محدود، مقطعی و در موارد خاص، حداکثر یک ساعت بوده است.

• تعدیل فشار بر شبکه: کاهش نسبی فعالیت برخی واحدهای صنعتی و افت جمعیت در شهر تهران به کاهش مصرف برق در بخش خانگی منجر شده و فشار بر شبکه برق را تا حدی تعدیل کرده است.
• چشم‌انداز نامشخص: با این حال، تداوم این وضعیت قطعی نیست و با افزایش دما و رشد مصرف، احتمال تغییر شرایط وجود دارد. دورنمای فعالیت برای بنگاه‌های صنعتی همچنان با عدم قطعیت همراه است.

افزایش هزینه‌ها و خسارات پنهان

آسیب‌های جنگ به صنعت برق تنها به خاموشی‌ها محدود نمی‌شود؛ بخش قابل توجهی از خسارات در لایه‌های زیرساختی، سرمایه‌گذاری و هزینه‌های پنهان انباشته شده و آثار آن در میان‌مدت و بلندمدت نمایان می‌شود.

تاثیر بر پروژه‌های بزرگ

در یکی از مجموعه‌های بزرگ معدنی کشور، آسیب به پروژه‌های نیروگاهی به وضوح قابل مشاهده است. طرح احداث نیروگاه سیکل ترکیبی با ظرفیت بیش از 900 مگاوات و پروژه نیروگاه خورشیدی با ظرفیت نهایی 600 مگاوات، با اختلال در اجرا، تامین تجهیزات و افزایش هزینه‌ها مواجه شده‌اند. این وضعیت حتی پروژه‌هایی را که برای کاهش وابستگی به شبکه سراسری و افزایش تاب‌آوری طراحی شده‌اند، تحت تاثیر قرار می‌دهد.

ابعاد خسارت در شبکه سراسری

در سطح شبکه سراسری، آسیب به حدود 2 هزار نقطه از زیرساخت‌های برق و تحمیل هزینه‌ای در حدود 35 هزار میلیارد تومان، نشان‌دهنده گستردگی فشار وارد شده بر این صنعت است. با وجود تداوم خدمت‌رسانی، شبکه برق با هزینه‌ای سنگین بازسازی و سرپا نگه داشته شده است.

• نمونه استانی: در یکی از استان‌های کلیدی کشور، گزارش‌ها حاکی از آسیب به صدها نقطه شبکه، ده‌ها پست برق و بیش از صد کیلومتر خطوط انتقال است.
• سرعت بازسازی: سرعت عمل در بازسازی باعث شده میانگین زمان خاموشی در بسیاری از مناطق به کمتر از یک ساعت محدود شود که نشان‌دهنده ظرفیت عملیاتی بالای صنعت برق در مدیریت بحران است.

یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ برای شرکت‌های فعال در حوزه برق، افزایش هزینه‌های سرمایه‌گذاری و نگهداری است. شرکت‌ها ناچارند علاوه بر برنامه‌های توسعه‌ای، منابع قابل توجهی را به خرید تجهیزات یدکی، ایجاد ذخایر استراتژیک و تامین امنیت زیرساخت‌ها اختصاص دهند که این موضوع نرخ بازگشت سرمایه پروژه‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

• چالش نیروگاه‌داران خصوصی: نیروگاه‌داران خصوصی با افزایش هزینه‌های تامین تجهیزات و تعمیرات روبرو هستند، اما به دلیل ساختار قیمت‌گذاری برق، امکان انتقال این هزینه‌ها به مصرف‌کننده نهایی را ندارند که انگیزه سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد.
• نیروگاه‌های تجدیدپذیر: توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر که می‌توانست راهکاری برای افزایش تاب‌آوری شبکه باشد، در شرایط جنگی با چالش‌های اجرایی و تامین مالی مواجه می‌شود.

در مجموع، صنعت برق در شرایط جنگی توانسته از منظر عملیاتی، پایداری نسبی شبکه را حفظ کند و از بروز خاموشی جلوگیری کند، اما این پایداری به بهای افزایش قابل توجه هزینه‌ها، فرسایش سرمایه و تعویق پروژه‌های توسعه‌ای به دست آمده است.