گل محمدی در خراسان جنوبی: رشد تولید در سایه چالش‌های فرآوری و حمایت‌های ناکافی

افزایش هزینه‌های کارگری و چالش خام‌فروشی

یکی از تولیدکنندگان گل محمدی در بیرجند، آقای محمد بنی‌اسدی، وضعیت تولید و چالش‌های این حوزه را تشریح کرد. او با اشاره به ۶.۵ هکتار سطح زیر کشت گل محمدی و برداشت ۱۸.۵ تن گل تازه در سال جاری، میانگین فروش هر کیلوگرم گل را بین ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومان اعلام کرد. وی افزود که تولید امسال نسبت به سال گذشته ۳۰ درصد افزایش داشته است. با این حال، نبود یک شرکت بزرگ فرآوری در بیرجند، باعث می‌شود بخش عمده‌ای از محصول به صورت خام به شهرستان‌های دیگر مانند طبس، قاین، کاشان و تربت ارسال شود.

«یکی از چالش‌های اصلی و اساسی، نبود یک شرکت واحد و بزرگ فرآوری گل محمدی در بیرجند است که این خلاء باعث می‌شود محصول به صورت خام از استان خارج شود.»

بنی‌اسدی همچنین از افزایش بی‌رویه دستمزدها گلایه کرد که سهم هزینه‌های برداشت را به یک‌چهارم بهای محصول رسانده و سودآوری مزارع را با چالش جدی مواجه کرده است. برداشت گل محمدی امسال به دلیل سرمای هوا از اول اردیبهشت آغاز شده و در روزهای اوج تا ۲ تن و در حالت عادی ۸۰۰ کیلوگرم گل تازه برداشت و روانه بازار شده است.

مشکلات واحدهای فرآوری: عطش نقدینگی و بروکراسی

چالش‌های گل محمدی تنها به مزرعه محدود نمی‌شود؛ واحدهای فرآوری نیز با مشکلات زیرساختی و هزینه‌های جانبی دست و پنجه نرم می‌کنند. مدیر یک واحد فرآوری گیاهان دارویی در خراسان جنوبی، آقای محمدرضا عقیلی، از استحصال ۵۰ تن گلاب در این واحد خبر داد و به افزایش ۱۰۰ درصدی هزینه‌های تولید اشاره کرد. به گفته او، قیمت خرید هر کیلوگرم گل به ۱۵۰ هزار تومان و قیمت فروش گلاب به لیتری ۲۰۰ هزار تومان رسیده است.

• خرید روزانه: ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم گل تازه از گناباد، کاخک، تربت‌جام، خوسف و مزارع شرکت سهامی زراعی نیمبلوک.
• کیفیت محصول: به دلیل بارندگی‌های مطلوب، کیفیت گل محمدی امسال بسیار عالی است.
• اهمیت زمان برداشت: حفظ اسانس مستلزم برداشت محصول قبل از طلوع آفتاب است.
• بازار فروش: تامین نیاز خراسان جنوبی و ارسال به استان‌های خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان.

عقیلی همچنین به جهش قیمت ظروف پلیمر بسته‌بندی از ۷ هزار تومان به ۲۲ هزار تومان اشاره کرد که برنامه‌ریزی برای فروش را دشوار ساخته است. او از عدم حمایت دستگاه‌های اجرایی گلایه کرد و اظهار داشت که پس از هشت ماه ثبت‌نام برای دریافت تسهیلات سرمایه در گردش، هنوز هیچ مبلغی پرداخت نشده است. این عدم حمایت‌ها باعث شده یک واحد جدید با زیربنای یک هزار متر مربع و تجهیزات کامل خط تولید نوشیدنی‌های گیاهی و آب، که هشت سال پیش خریداری شده، همچنان بلااستفاده بماند.

«بیش از هشت ماه است که برای دریافت تسهیلات سرمایه در گردش در سامانه ثبت‌نام کرده‌ایم، اما با وجود شعارهای پیاپی مسئولان، هنوز یک ریال پرداخت نشده است.»

او همچنین از تمرکزگرایی در بیرجند و عدم دعوت از تولیدکنندگان باسابقه به جلسات بررسی مشکلات صنایع انتقاد کرد و خواستار بازدید مسئولان از واحدهای فعال و تزریق نقدینگی واقعی به خط تولید شد.

ظرفیت‌های توسعه و ضرورت عبور از فرآوری سنتی

در مقابل این چالش‌ها، متولیان بخش کشاورزی استان معتقدند که گل محمدی به یکی از ستون‌های اصلی تغییر الگوی کشت در خراسان جنوبی تبدیل شده است. محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، با تایید پتانسیل‌های اقتصادی این محصول، از جهش تولید و جایگاه شهرستان‌ها در نقشه کشت این «ثروت معطر» گزارش داد.

• سطح زیر کشت: ۴۲۶.۶ هکتار در استان.
• بیشترین سهم تولید: شهرستان سربیشه با ۱۹۸ هکتار.
• زمان برداشت: از اوایل اردیبهشت تا نیمه خرداد.
• مزایای استراتژیک: سازگاری با کم‌آبی و ارزآوری بالا.
• صادرات: ۵۰ درصد تولیدات استان به صورت گل تر، غنچه و خشک به خارج از استان و کشورهای مقصد صادر می‌شود.

اسفندیاری بر لزوم تقویت صنایع تبدیلی برای جلوگیری از خام‌فروشی تاکید کرد. در حال حاضر ۶ واحد مکانیزه و ۷۲ واحد سنتی در استان در زمینه تولید گلاب و اسانس فعال هستند که توسعه این بخش می‌تواند پتانسیل بالایی برای جهش صادرات غیرنفتی و اشتغال‌زایی ۴۹۷ بهره‌بردار این حوزه داشته باشد.

آینده گل محمدی: سرمایه‌گذاری در تکنولوژی‌های نوین

کارشناسان اقتصادی معتقدند که حلقه مفقوده صنعت گل محمدی در خراسان جنوبی، سرمایه‌گذاری بر روی تکنولوژی‌های نوین استخراج اسانس و تولید محصولات پایه آرایشی-بهداشتی است. این فرآورده‌ها با ارزش اقتصادی بالا و حجم کم، می‌توانند هزینه‌های سنگین برداشت و حمل‌ونقل را جبران کرده و سودآوری مزارع را تضمین کنند. ایجاد واحدهای تخصصی اسانس‌گیری و بسته‌بندی نوین، ضرورتی است که می‌تواند رنج کشاورزان کویر را به ارزش افزوده‌ای واقعی تبدیل کند.

با وجود رشد ۱۵ درصدی تولید و ظرفیت‌های قابل‌توجه در شهرستان‌هایی مانند سربیشه، انتظار می‌رود که چرخ‌های بروکراسی به نفع تولیدکنندگان بچرخد و با حمایت از صنایع تبدیلی، عطر ارزش افزوده گل محمدی در مسیر توسعه اقتصادی کشاورزی استان جاری شود.